Toverhazelaar: de vuurlinten van Kalmthout

Toverhazelaar: de vuurlinten van Kalmthout

In het kort: de toverhazelaar is een heester die midden in de winter bloeit, van december tot maart, met dunne lintvormige bloemen in geel, oranje of rood, vaak geurend. De meest geplante rassen zijn hybriden (Hamamelis × intermedia) tussen een Chinese en een Japanse soort, ontstaan uit een zaaisel van 1928 in het Arnold Arboretum in Boston. Enkele van de mooiste, waaronder 'Jelena' en 'Diane', komen uit het Arboretum Kalmthout bij Antwerpen, waarvan de toverhazelaarcollectie als de grootste van Europa wordt voorgesteld. De heester is winterhard in België (H5 volgens de RHS, tot −15 °C); hij vraagt een zure tot neutrale grond, vochtig maar goed doorlatend, en bijna geen snoei. Enige valkuil: de meeste planten zijn geënt, en wildscheuten van de onderstam moeten weg.

In januari, wanneer de tuin alleen nog uit kale takken en bruine bladeren bestaat, staat er plots een heester vol kleine vlammetjes. Van ver lijkt het vuurwerk; van dichtbij is elke bloem maar een handvol verfrommelde, lintdunne kroonbladen die naar citrus of kruiden ruiken. Dat is de toverhazelaar. We wilden weten waarom hij buiten het seizoen bloeit, waar zijn rassen vandaan komen en waarom de naam van een Kempens dorp zo vaak op de etiketten staat.

Vijf soorten, drie continenten

Het geslacht Hamamelis telt vijf soorten volgens Plants of the World Online van Kew: drie in Noord-Amerika en telkens één in China en Japan (Wikipedia, 2025, op basis van POWO):

Soort Herkomst Bloei Rol in de tuin
H. virginiana oostelijk Noord-Amerika oktober-december onderstam, hamamelis-water
H. vernalis Ozarks (centraal VS) eind van de winter soms geplant om de geur
H. ovalis zuidoosten van de VS winter zeldzaam in cultuur
H. mollis centraal en westelijk China december-februari ouder van de hybriden
H. japonica Japan eind van de winter ouder van de hybriden

Ze hebben allemaal dezelfde opvallende bloem: vier heel smalle kroonbladen, tot 2 cm lang en amper 2 mm breed (Bean, z.d.-a), in trosjes langs de kale twijgen. De vruchten zijn houtige doosvruchten die tot de volgende winter aan de struik blijven, dan plots openspringen en hun zaden wegschieten (Bean, z.d.-a). De eerste kolonisten in Amerika gebruikten takken van H. virginiana als wichelroede (Bean, z.d.-a), wat misschien de Engelse naam witch hazel verklaart, die je terugvindt in het Nederlandse toverhazelaar.

Het hamamelis-water uit de apotheek komt van de Amerikaanse soort, H. virginiana. De toverhazelaars in onze tuinen zijn bijna allemaal Aziatische soorten of hybriden.

Kroonbladen die oprollen als het vriest

Hoe overleeft zo'n fijne bloem vriesnachten? Ze vecht niet, ze plooit zich op. Als het echt koud is, rollen de kroonbladen op als papieren linten; als de temperatuur stijgt, rollen ze zich weer af en gaan open (Arnold Arboretum, z.d.). De tuiniers van het arboretum van Harvard spreken van "botanische thermometers": één blik op een toverhazelaar en je weet of het vriest.

Daardoor kan de bloei zo lang duren: de heester blijft weken in bloei, met bloemen die 's nachts bij vorst dichtgaan en op zachte dagen opengaan. Zeer strenge, langdurige vorst kan toch een deel ervan beschadigen.

Praktisch gevolg: knip geen tak af "omdat de bloemen dood lijken" op een vriesochtend. Wacht een zachtere namiddag af voor je oordeelt.

Bloeien in de winter: een bijna verloren gok

Bloeien wanneer er bijna geen insecten vliegen, heeft een prijs. De botanici Gregory Anderson en Janet Hill, van de University of Connecticut, volgden de voortplanting van Hamamelis virginiana, de Amerikaanse soort die in de herfst bloeit. Van meer dan 40.000 onderzochte bloemen leverde minder dan 1% in de natuur een vrucht op (Anderson & Hill, 2002).

Hun waarnemingen nuanceren ook een wijdverspreid idee. Vaak lees je dat de toverhazelaar bestoven wordt door nachtvlinders die zich opwarmen door te rillen. Anderson en Hill zagen vooral vliegen, in het bijzonder kleine muggen van het geslacht Bradysia, en kleine bijen, die veel stuifmeel van de toverhazelaar droegen; windbestuiving achten ze weinig waarschijnlijk. De bloemen zijn bovendien zelfincompatibel: het stuifmeel van een plant bevrucht haar eigen bloemen niet (Anderson & Hill, 2002).

Waarom zo'n risico nemen? Een vaak gehoorde, maar niet bewezen verklaring is het gebrek aan concurrentie: in de winter hebben de weinige actieve insecten nauwelijks andere bloemen om te bezoeken. In de tuin is een bloeiende toverhazelaar een welkome bron voor insecten die op een zachte januaridag uitvliegen; zet hem daarom bij voorkeur bij een zonnige muur, waar ze het liefst rondvliegen.

Van Boston naar Kalmthout: de geboorte van de hybriden

De Chinese toverhazelaar (H. mollis) werd in 1888 beschreven door de botanicus Daniel Oliver, op basis van exemplaren die Augustine Henry in de provincie Hubei had verzameld. Maar hij was toen al in Europa, zonder dat iemand het wist: in 1879 had de plantenjager Charles Maries zaad naar de kwekerij Veitch in Engeland gestuurd. De enige plant die opkwam, groeide bijna twintig jaar onopgemerkt, tot George Nicholson van Kew haar rond 1898 herkende (Bean, z.d.-c). Ernest Wilson voerde de soort in 1907-1908 opnieuw in voor het Arnold Arboretum in Boston. Ze bloeit van december tot februari en staat in Engeland "vaak in volle bloei op kerstdag" (Bean, z.d.-c).

In Boston kwam de ommekeer. In 1928 zaaide William Judd, vermeerderaar van het arboretum, zaad van een Chinese toverhazelaar van Wilson. De zaailingen leken niet helemaal op hun moeder. Bijna twintig jaar later begreep de taxonoom Alfred Rehder waarom: een Japanse toverhazelaar in de buurt had het stuifmeel geleverd. Hij beschreef de hybride in 1945 als Hamamelis × intermedia, "intermediair" tussen beide ouders (Bean, z.d.-b; Hetman, 2020).

Eén van die zaailingen viel eind jaren 1950 op door grotere bloemen en een langere bloei: hij kreeg in 1963 de naam 'Arnold Promise' (Bean, z.d.-b). Hij bloeit laat, van half februari tot in maart, een eigenschap van zijn Japanse vader (Hetman, 2020).

Kalmthout: een kwekerij, een koppel en toverhazelaars

Intussen was in de Antwerpse Kempen een ander verhaal begonnen. In 1856 legde de boomkweker Charles Van Geert in Kalmthout een boomkwekerij aan; zowat veertig jaar later verkocht hij ze aan Antoine Kort (Wikipedia, z.d.-a). Kort verzamelde al toverhazelaars in 1902 (Bean, z.d.-b). Hij zaaide, selecteerde en won in 1935 een koperrode hybride, 'Ruby Glow' (Bean, z.d.-b). Maar de crisis van de jaren 1930 werd zijn kwekerij fataal; ze raakte in verval (Wikipedia, z.d.-a; Bean, z.d.-b).

In 1952 kochten de broers Georges en Robert de Belder het domein (Wikipedia, z.d.-a). Twee jaar later kwam Jelena Kovačič, geboren in 1925 in Jasenovac (Kroatië), afgestudeerd in de landbouwkunde aan de Universiteit van Zagreb. Ze had in Denemarken en bij de kwekerij Lombarts in Zundert gewerkt; zij stelde voor de toverhazelaars met stekken te vermeerderen. Enkele maanden later trouwde ze met Robert de Belder (Wikipedia, z.d.-b).

In januari 1955 bloeide een koperkleurige toverhazelaar uit de zaailingen die Kort had nagelaten. Robert de Belder noemde hem naar zijn vrouw: 'Jelena'. Datzelfde jaar in Londen getoond, kreeg hij een onderscheiding van de Royal Horticultural Society (Bean, z.d.-b; Wikipedia, z.d.-b). De bloemen worden beschreven als koperoranje van ver, jaspisrood aan de voet van de kroonbladen en okergeel aan de punt (Bean, z.d.-b). Daarna volgden 'Diane', genoemd naar de dochter van het koppel, diep en egaal rood, in 1969 door de RHS onderscheiden, en 'Primavera', primulageel (Bean, z.d.-b). Jelena de Belder zou in Kalmthout een veertigtal rassen vermeerderen (Wikipedia, z.d.-b).

De Belgische band gaat nog verder. 'Pallida', een lichtgele toverhazelaar die veel in tuinen staat, werd in de RHS-tuin van Wisley gewonnen uit zaad dat misschien van de kwekerij van Kort kwam (Bean, z.d.-c).

Het koppel de Belder trok later naar het domein Hemelrijk in Essen. In 1986 kocht de provincie Antwerpen het arboretum (Wikipedia, z.d.-a). Robert overleed in 1995, Jelena in 2003, nadat koning Albert II haar tot barones had verheven (Wikipedia, z.d.-b).

De grootste collectie van Europa

Vandaag is het Arboretum Kalmthout 13,5 hectare groot en groeien er meer dan 11.000 soorten planten (Arboretum Kalmthout, z.d.; Wikipedia, z.d.-a). De toverhazelaarcollectie, met een 280-tal geregistreerde namen in 2024, wordt voorgesteld als de grootste van Europa (Wikipedia, z.d.-a). Je ziet er oude heesters uit de tijd van de de Belders, veel groter dan die in onze tuinen.

Elke winter staat het arboretum in het teken van de toverhazelaars. In 2027 loopt de bewegwijzerde route "De toverhazelaars bloeien" van 2 januari tot 28 februari, met elke dag om 14 uur een rondleiding op reservatie; het arboretum is elke dag open van 10 tot 17 uur, behalve op 25 december en 1 januari (Arboretum Kalmthout, z.d.). Dat is de beste manier om een ras te kiezen: je ziet het volgroeid, je ruikt eraan en je vergelijkt de kleuren naast elkaar.

Welk ras kiezen?

Alle onderstaande rassen kregen de Award of Garden Merit (AGM) van de RHS, die betrouwbare tuinplanten bekroont (RHS, z.d.-c). Volgens de RHS worden ze volgroeid 2,5 tot 4 m hoog en even breed, voor 'Jelena' in 10 tot 20 jaar (RHS, z.d.-a).

Ras Kleur Herkomst Opmerking
'Jelena' koperoranje Kalmthout (Kort, benoemd door de de Belders, 1955) straalt van ver
'Diane' dieprood Kalmthout (R. de Belder, onderscheiden in 1969) voor een lichte achtergrond zetten
'Arnold Promise' helder geel Arnold Arboretum (zaailing van 1928, benoemd in 1963) late bloei, februari-maart
'Pallida' lichtgeel Wisley (RHS), zaad mogelijk uit Kalmthout van ver zichtbaar
'Barmstedt Gold' goudgeel
'Vesna' oranjegeel van december tot maart
H. mollis 'Wisley Supreme' geel Wisley (RHS) Chinese toverhazelaar

Uit deze tabel volgen twee keuzeregels. Ten eerste: gele rassen vallen in de winter beter op, van ver en onder een grijze hemel; rode, zoals 'Diane', verdwijnen tegen een donkere achtergrond en hebben een lichte muur of open hemel nodig. Ten tweede: de geur verschilt van ras tot ras, en de beschrijvingen in catalogi zijn het niet altijd eens. Is geur belangrijk voor je, ruik dan aan de plant in het tuincentrum of in Kalmthout voor je koopt.

Een laatste, vaak vergeten criterium: de herfstkleur. 'Arnold Promise' bijvoorbeeld kleurt helder en zuiver geel voor de bladval (Hetman, 2020); zo biedt de heester twee seizoenen.

Een toverhazelaar planten en verzorgen in België

De toverhazelaar is bij ons winterhard: de RHS geeft 'Jelena' de klasse H5, bestand tegen vorst van −10 tot −15 °C (RHS, z.d.-a). Niet de kou is dus de bedreiging, maar de grond.

Punt Wat je moet weten
Grond Zuur tot neutraal, ideale pH 4,5 tot 6,5; vochtig maar goed doorlatend. Een diepe grond op krijt, verrijkt met organisch materiaal, verdraagt hij; een ondiepe kalkgrond niet (RHS, z.d.-b).
Standplaats Zon of halfschaduw; in diepe schaduw wordt hij slungelig en bloeit hij weinig (RHS, z.d.-b).
Planten Van oktober tot april, niet in bevroren of drassige grond (RHS, z.d.-b).
Water geven Twee tot drie jaar na het planten; droge grond in de zomer of de winter kan de knoppen doen afvallen (RHS, z.d.-b).
Mulch Dode bladeren of compost aan de voet, om de grond vochtig te houden.
Snoei Overbodig; laat hem vrij groeien (RHS, z.d.-b). Verwijder alleen dood hout of een slecht geplaatste tak, net na de bloei.
Problemen Wortelrot (Phytophthora) in natte grond, honingzwam, konijnen en reeën, taxuskever in potten, meeldauw (RHS, z.d.-b).

Meet voor je koopt de pH van je grond (een test uit het tuincentrum volstaat). Op een ondiepe kalkgrond, zoals op sommige rotsachtige hellingen in het zuiden van het land, maak je een brede plantput met bladaarde, of kies je een andere heester.

De valkuil van de onderstam

De meeste toverhazelaars in het tuincentrum zijn geënt op de Amerikaanse soort Hamamelis virginiana (RHS, z.d.-b). Logisch: de Aziatische soorten laten zich er gemakkelijk op enten (Bean, z.d.-a), terwijl hun zaad vaak twee jaar nodig heeft om te kiemen en stekken lastig is.

De onderstam heeft een eigen wil. Hij maakt soms wildscheuten vanuit de grond of onder de entplaats. Die scheuten dragen bladeren die op die van het ras lijken, maar houden ze in de herfst langer vast (RHS, z.d.-b); en omdat H. virginiana van oktober tot december geel bloeit, kunnen ze zich verraden door bloemen op het verkeerde moment. Laat je ze begaan, dan verstikken ze uiteindelijk het geënte ras.

Wat te doen: zodra je een wildscheut ziet, snijd je hem zo glad en zo dicht mogelijk bij de hoofdstam weg, eventueel na wat grond weg te schrapen (RHS, z.d.-b). Een scheut die in november groen blijft terwijl de rest van de heester kaal is, is verdacht.

Scheuten die uit de voet van een geënte toverhazelaar komen en in november groene bladeren houden, horen vaak bij de Amerikaanse onderstam. Snijd ze aan de basis weg, anders nemen ze het over.

Zijn wintergezellen

De toverhazelaar is niet de enige winterbloeier. Rond hem verlengen enkele geurende heesters het seizoen: de winterbloeiende sneeuwbal (Viburnum × bodnantense), die we bespreken in ons artikel over Viburnum, de winterzoet (Chimonanthus praecox), sterk geurend, de schaduwkamperfoelie of Sarcococca, een kleine groenblijvende heester voor de schaduw, en de winterkamperfoelie (Lonicera fragrantissima). Aan hun voet maken de nieskruiden, waaraan we een volledig artikel wijden, en de eerste sneeuwklokjes het beeld af.

Zet deze heesters bij een pad of een deur: in de winter wandel je zelden naar achteren in de tuin, en een geur die niemand ruikt, is verloren.

Waar of niet waar?

"De bloemen van de toverhazelaar bevriezen bij de eerste kou." Niet waar. De kroonbladen rollen op als het vriest en rollen weer af als de temperatuur stijgt; de bloei gaat weken door.

"De toverhazelaar wordt bestoven door nachtvlinders." Zo eenvoudig is het niet. Het meest gedetailleerde onderzoek, op H. virginiana, zag vooral vliegen en kleine bijen met stuifmeel (Anderson & Hill, 2002). Nachtvlinders kunnen bijdragen, maar zijn niet de enigen.

"Een geënte toverhazelaar blijft altijd trouw aan zijn ras." Niet waar. De Amerikaanse onderstam kan wildscheuten maken die, als je ze laat groeien, de heester uiteindelijk overnemen.

"De toverhazelaar groeit overal." Niet waar. Hij houdt niet van ondiepe kalkgrond of van droge of drassige grond; een pH van 4,5 tot 6,5 bevalt hem het best.

"Je moet hem elk jaar snoeien om hem te laten bloeien." Niet waar. De RHS raadt aan hem vrij te laten groeien; zwaar snoeien verwijdert vooral de twijgen met de bloemknoppen.

Test jezelf

Uit welke ouders is de hybride toverhazelaar Hamamelis x intermedia ontstaan?

Toon het antwoord

Antwoord: Uit een Chinese en een Japanse toverhazelaar

Hamamelis x intermedia ontstond uit een zaaisel van 1928 in het Arnold Arboretum in Boston, van een Chinese toverhazelaar (H. mollis) bestoven door een Japanse (H. japonica).

Naar wie is de toverhazelaar 'Jelena', gewonnen in het Arboretum Kalmthout, genoemd?

Toon het antwoord

Antwoord: Naar Jelena de Belder, de vrouw van Robert de Belder

Robert de Belder gaf deze koperkleurige toverhazelaar, die voor het eerst bloeide in januari 1955, de voornaam van zijn vrouw, Jelena de Belder-Kovačič, een in Kroatië geboren landbouwkundige.

Wat doe je met scheuten die uit de voet van een geënte toverhazelaar groeien?

Toon het antwoord

Antwoord: Aan de basis wegsnijden, want ze komen van de onderstam

De meeste toverhazelaars zijn geënt op Hamamelis virginiana. Wildscheuten uit de voet horen bij die onderstam en verstikken het ras als je ze laat groeien.

Lees ook

Foto bovenaan: Hamamelis × intermedia 'Jelena' in het Arboretum Kalmthout, januari 2026. Foto: WeeJeeVee, Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0

Bronnen

Anderson, G. J., & Hill, J. D. (2002). Many to flower, few to fruit: the reproductive biology of Hamamelis virginiana (Hamamelidaceae). American Journal of Botany, 89(1), 67–78. https://doi.org/10.3732/ajb.89.1.67

Arboretum Kalmthout. (z.d.). De toverhazelaars bloeien; Zien en doen. https://www.arboretumkalmthout.be/nl/zien-en-doen

Arnold Arboretum. (z.d.). Botanical thermometers. Harvard University. https://arboretum.harvard.edu/stories/botanical-thermometers

Bean, W. J. (z.d.-a). Hamamelis. Trees and Shrubs Online. https://www.treesandshrubsonline.org/articles/hamamelis/

Bean, W. J. (z.d.-b). Hamamelis × intermedia. Trees and Shrubs Online. https://www.treesandshrubsonline.org/articles/hamamelis/hamamelis-x-intermedia/

Bean, W. J. (z.d.-c). Hamamelis mollis. Trees and Shrubs Online. https://www.treesandshrubsonline.org/articles/hamamelis/hamamelis-mollis/

Hetman, J. (2020, 4 maart). The ultimate early bloomer. Arnold Arboretum of Harvard University. https://arboretum.harvard.edu/stories/the-ultimate-early-bloomer

RHS. (z.d.-a). Hamamelis × intermedia 'Jelena'. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/90268/hamamelis-%C3%97-intermedia-jelena/details

RHS. (z.d.-b). Witch hazel: growing guide. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/witch-hazel/growing-guide

RHS. (z.d.-c). Witch hazel (Hamamelis). Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/witch-hazel

Wikipedia. (z.d.-a). Arboretum Kalmthout. https://nl.wikipedia.org/wiki/Arboretum_Kalmthout

Wikipedia. (z.d.-b). Jelena de Belder-Kovačič. https://en.wikipedia.org/wiki/Jelena_de_Belder-Kova%C4%8Di%C4%8D

Wikipedia. (2025). Hamamelis (soortenlijst op basis van Plants of the World Online, geraadpleegd op 27 oktober 2025). https://en.wikipedia.org/wiki/Hamamelis

← Terug naar overzicht