Ooievaarsbek: soorten, geschiedenis, verzorging

Ze hebben niets te maken met de rode bloembakken op balkons. De echte geraniums, van het geslacht Geranium, in het Nederlands ooievaarsbek genoemd, zijn grotendeels winterharde vaste planten die zonder enige bescherming buiten overwinteren, elke lente terugkomen en de grond wekenlang bedekken met blauwe, roze, paarse of witte bloemen. Ze behoren tot de makkelijkste en gulste planten van een Belgische tuin.

Bijgewerkt op 21 oktober 2026: soorten en cultivars, de geschiedenis van de namen en van de grote hybriden, een verzorgingskalender op basis van een video van ART - Le pouvoir des plantes, robertskruid.

De « geranium » van het balkon is een Pelargonium, die vóór de vorst naar binnen moet. De vaste geranium blijft het hele jaar in de tuin.

In het kort: bijna alle Geranium-soorten doorstaan onze winters zonder bescherming. Kies de soort volgens de plek (zon, halfschaduw, droge schaduw), plant bij voorkeur in de lente, en knip de pol na de eerste bloei tot op de grond terug voor vers blad en vaak een tweede bloeigolf. Twee zekere waarden: Rozanne voor bloemen van juli tot oktober, 'Patricia' voor een grote magenta pol in de vroege zomer.

De echte geraniums in het kort

Het geslacht Geranium telt 337 soorten volgens de databank van Kew Gardens (geraadpleegd in oktober 2026), verspreid over de gematigde streken van de wereld en de bergen van warmere gebieden. Verschillende soorten groeien bij ons in het wild, zoals robertskruid, vaak te vinden aan de voet van hagen en oude muren; dat is overigens een eenjarige of tweejarige plant, geen vaste plant.

U herkent ze aan hun regelmatige bloem: vijf gelijke kroonblaadjes in een ster, terwijl bij de pelargonium de twee bovenste kroonblaadjes verschillen van de drie onderste. Hun langwerpige, snavelvormige vrucht levert ze de naam ooievaarsbek op; de wetenschappelijke naam komt van het Griekse geranos, kraanvogel.

Alles over de balkongeranium leest u in ons artikel Balkongeranium (Pelargonium).

Eerst een verhaal van namen, dan van hybriden

Linnaeus, L'Héritier en de grote verwarring

In 1753 bracht Linnaeus onze wilde geraniums en de planten uit Zuid-Afrika die later balkongeraniums zouden worden, onder in één geslacht, Geranium. In 1789 plaatste de Franse botanicus Charles-Louis L'Héritier die laatste in het geslacht Pelargonium (van het Griekse pelargos, ooievaar), en creëerde hij meteen ook Erodium (van erodios, reiger). De botanici volgden; de omgangstaal niet. Ruim twee eeuwen later betekent het woord « geranium » in het tuincentrum nog altijd een plant die er geen meer is. Het hele verhaal staat in ons artikel over de pelargonium.

De drie namen verwijzen naar hetzelfde kenmerk: de lange, snavelvormige vrucht, die doet denken aan de snavel van een steltloper. Het Nederlands heeft dat bewaard: de echte geranium heet ooievaarsbek.

De tijd van de hybriden

Lange tijd kweekte men vooral wilde soorten: beemdooievaarsbek (G. pratense), bloedooievaarsbek (G. sanguineum), Armeense ooievaarsbek (G. psilostemon), afkomstig uit het noordoosten van Turkije. De grote successen van vandaag zijn bijna allemaal hybriden, en hun geschiedenis hangt soms van het toeval aan elkaar.

  • Rozanne is een toevallige zaailing die rond 1990 opdook in de tuin van Donald en Rozanne Waterer, in Somerset. Het echtpaar, toen bijna 80, zag er een kruising in tussen G. himalayense en G. wallichianum 'Buxton's Variety'. Toevertrouwd aan de kwekerij Blooms of Bressingham, waren een tiental jaren proeven en vermeerdering nodig vóór de lancering op de Chelsea Flower Show in 2000. Tegen 2020 waren wereldwijd zo'n 20 miljoen planten verkocht. In 2013 verkoos het publiek van de Royal Horticultural Society (RHS) hem tot « plant van het eeuwfeest » van Chelsea.
  • 'Azure Rush' komt van Rozanne: een lagere plant, in een lichter blauw, ontdekt tussen 10 000 planten die in een Duitse kwekerij bij Bad Zwischenahn werden vermeerderd.
  • 'Mavis Simpson' is een zaailing die rond 1980 in Kew Gardens opdook, met zachtroze bloemen en grijsgroen blad.
  • 'Patricia' (officiële naam 'Brempat') is een kruising van G. endressii en G. psilostemon. Hij wordt toegeschreven aan de Britse veredelaar Alan Bremner, die in 1985 begon met het kruisen van vaste geraniums en er enkele duizenden kruisingen maakte.

Tussen 2002 en 2005 vergeleek de RHS meer dan 130 vaste geraniums in haar proeftuin in Wisley. Verschillende hier genoemde planten, waaronder 'Patricia', 'Anne Thomson' en 'Dilys', kregen er haar kwaliteitslabel, de Award of Garden Merit (AGM).

Kiezen volgens de plek

Dit is de echte sleutel tot succes: er bestaat een ooievaarsbek voor bijna elk hoekje van de tuin.

Standplaats Voorbeelden Wat ze bieden
Volle zon, border Geranium Rozanne, G. sanguineum, G. 'Orion' Lange bloei, bij Rozanne van de vroege zomer tot de herfst
Zon, goed doorlatende grond, rotstuin G. renardii, G. (Cinereum Group) 'Ballerina', G. 'Mavis Simpson' Lage planten, sierlijk blad
Halfschaduw G. × oxonianum 'Wageningen', G. 'Dilys', G. endressii Verdragen de lichte schaduw van een boom of haag
Schaduw, zelfs droog G. macrorrhizum, G. phaeum Dichte bodembedekker; aromatisch blad bij macrorrhizum
Weide, natuurlijke tuin G. pratense en zijn variëteiten Grote pollen met blauwe bloemen, landelijke sfeer

Niet alle soorten zijn winterhard: twee soorten van de Atlantische eilanden, G. maderense en G. palmatum, verdragen geen vorst. Dat zijn de uitzonderingen.

Cultivars om te kennen

De hoogtes en bloeiperiodes hieronder zijn die welke de RHS tijdens haar proef noteerde, of die van de veredelaar. In een Belgische tuin mag u waarden van dezelfde grootteorde verwachten.

Cultivar Herkomst Bloemen Grootte (hoogte × breedte) Bloei
Rozanne ('Gerwat') G. himalayense × G. wallichianum (vermoed) Blauwviolet, wit hart ≈ 60 cm, breidt zich ver uit Juli tot oktober
'Patricia' ('Brempat') G. endressii × G. psilostemon Magenta, donker oog ≈ 70 × 160 cm Eind mei tot eind juli
G. psilostemon Soort, noordoosten van Turkije Magenta, zwart oog Tot ≈ 120 cm Eind mei tot eind juli
'Anne Thomson' Hybride van G. psilostemon Magenta, zwart oog ≈ 70 × 180 cm Half mei tot eind oktober
'Ann Folkard' Hybride van G. psilostemon Magenta, zwart oog ≈ 60 × 190 cm Eind mei tot half oktober
'Dilys' Hybride van G. sanguineum Rozepaars ≈ 30 × 160 cm Eind mei tot eind oktober
G. × oxonianum G. endressii × G. versicolor Roze, vaak geaderd ≈ 50 cm Mei tot oktober
'Mavis Simpson' Zaailing uit Kew Zachtroze Laag Zomer tot herfst

Twee praktische opmerkingen. 'Patricia', 'Anne Thomson' en 'Ann Folkard' breiden zich uit over meer dan anderhalve meter: in Wisley werden de laatste twee met berkentakken gesteund zodat ze niet zouden omvallen. En 'Patricia' heeft de hoogste winterhardheidsscore van de RHS (H7): hij verdraagt de strengste continentale winters.

Planten

  • Wanneer: bij voorkeur in de lente, zeker in zware grond, waar een jonge plant die in de herfst wordt geplant in de winter kan wegrotten.
  • Grond: bijna elke tuingrond is geschikt, op één voorwaarde: hij mag in de winter niet drassig blijven.
  • Plantafstand: geef bodembedekkende cultivars zoals Rozanne of 'Patricia' de ruimte; ze worden meer dan een halve meter breed, soms veel meer.
  • Water geven: geef flink water bij het planten, en bij droog weer af en toe een royale gietbeurt in plaats van elke dag een beetje. Eenmaal ingeburgerd redden de meeste zich zelf.

In gewone tuingrond is geen mest nodig: vaste geraniums bloeien er uitstekend zonder. In de proef van de RHS werd geen mest toegevoegd.

Een jaar met 'Patricia', maand per maand

Het YouTube-kanaal ART - Le pouvoir des plantes volgde eenzelfde plant van 'Patricia' van januari tot november (video in het Frans). Hun kalender vat de verzorging van een grote vaste geranium goed samen:

Datum Wat u ziet Wat u doet
Eind januari Er blijven droge stengels over; aan de voet wachten kleine roodachtige scheuten op de lente Alle droge bovengrondse delen wegknippen
Eind maart De pol loopt weer uit Laatste opruiming van oude stengels
April Blad in volle groei Niets, geduld
Mei Veel knoppen Niets
Juni Volle bloei Genieten
Juli Einde van de eerste bloei, uitgeputte pol Flink terugknippen, tot op de wortelstok
Half augustus Nieuw blad, enkele gevlekte bladeren Beschadigde bladeren verwijderen
Half oktober Stengels drogen uit Kleine opknapbeurt: droge stengels komen met de hand los; nog groen blad laten staan
Eind november Droge bladeren rond de voet Opruimen, lucht geven, de winter laten passeren

De tweede helft van de video gaat over het stekken van pelargoniums (hang- en staande geraniums): daarover leest u meer in ons artikel over de balkongeranium.

Terugsnoeien voor een tweede bloei

Dit is de handeling die alles verandert, en die de video in juli laat zien. Veel vaste geraniums bloeien in juni, zakken daarna in elkaar en zien er moe uit. Zodra de eerste bloei voorbij is, vaak in juni of juli, knipt u de hele pol tot op de grond terug. Binnen enkele weken groeit er dicht, nieuw blad, en sommige cultivars bloeien opnieuw. De RHS testte het in haar proef van 2004: in juli werden telkens twee planten van elke G. endressii en G. × oxonianum kortgeknipt en water gegeven, een derde werd ter vergelijking ongemoeid gelaten.

Cultivars die doorbloeien, zoals Rozanne, hebben dat niet nodig: knip gewoon de stengels weg die te ver uitwaaieren.

Verwijder in de herfst gewoon de beschadigde bladeren. Sommige soorten, zoals G. macrorrhizum, houden in de winter een deel van hun blad: laat het staan.

Waar of niet: verbranden waterdruppels de bladeren in de zon?

In de video worden vlekken in augustus toegeschreven aan water geven over het blad in volle zon: de druppels zouden als vergrootglas hebben gewerkt. Het idee is wijdverspreid. Hongaarse natuurkundigen hebben het getest (Egri et al., 2010): op een glad blad, zoals dat van esdoorn of ginkgo, verbranden de druppels het blad niet, omdat hun brandpunt onder het oppervlak valt. Op een behaard blad kunnen haren de druppel boven het oppervlak houden, en dan wordt een verbranding wel mogelijk.

Oordeel: gedeeltelijk waar. Het blad van veel vaste geraniums is behaard, dus de verklaring is niet absurd, maar op basis van een foto valt ze niet te bevestigen: hitte of watertekort laten ook vlekken na. Wat u moet doen, blijft hetzelfde: water geven aan de voet, bij voorkeur 's ochtends of 's avonds, en beschadigde bladeren wegknippen. De plant is niet in gevaar; er zit al nieuw blad onder.

Scheuren en vermeerderen

Polvormende vaste geraniums worden na verloop van tijd kaal in het midden. Graaf na enkele jaren in de lente de pol op, snijd hem in meerdere stukken met wortels en knoppen, en plant de sterkste opnieuw. Het is ook de eenvoudigste manier om er meer te krijgen, en om er weg te geven.

Soorten zaaien zich soms vanzelf uit, en u kunt hun zaad in de lente zaaien. Cultivars blijven echter alleen soortecht via scheuren of stekken, niet via zaad. Rozanne is bovendien beschermd door een Amerikaans plantenoctrooi (PP12175) en wordt voor de verkoop alleen door kwekerijen met een licentie vermeerderd.

Robertskruid, de wilde geranium van de kruidenthee

Robertskruid (Geranium robertianum) in bloei

Robertskruid (Geranium robertianum). Foto: sannse, Tapeley Park, Instow, North Devon, 14 mei 2004. CC BY-SA 3.0

Van de wilde ooievaarsbekken in België is robertskruid de algemeenste: kleine roze bloemen, fijn ingesneden blad dat in de zon rood kleurt, roodachtige stengels en een sterke geur als u het fijnwrijft. Het groeit vanzelf aan de voet van hagen en muren en in schaduwrijke hoeken, en zaait zich makkelijk uit.

Het is ook de enige echte « geraniumthee ». De traditie schrijft het een lange lijst deugden toe, van diarree tot keelpijn. Het is rijk aan samentrekkende looistoffen, wat een plaatselijk effect aannemelijk maakt, maar bijna alle studies gaan over cellen en muizen: geen enkele studie bij mensen testte de plant alleen. Wat we echt weten, en hoe het verschilt van de twee « geraniums » voor de gezondheid die van pelargoniums komen, umckaloabo en rozengeranium, leest u op genesora.com: Geranium: kruidenthee, geneesmiddel of olie?

Mogelijke problemen

Die zijn zeldzaam. Echte meeldauw (wit vilt op de bladeren) verschijnt vooral bij droog weer: de pol terugknippen lost het probleem vaak op. In potten kunnen larven van de taxuskever de wortels opeten. In de volle grond hebben de meeste vaste geraniums geen behandeling of bijzondere aandacht nodig.

Test uzelf

Moet de vaste geranium (geslacht Geranium, ooievaarsbek) in België vóór de winter naar binnen?

Toon het antwoord

Antwoord: Nee, bijna alle soorten zijn winterhard en blijven in de tuin

Alleen twee soorten van de Atlantische eilanden, G. maderense en G. palmatum, verdragen geen vorst.

Wat doet u met een pol ooievaarsbek die na de bloei in juni in elkaar zakt?

Toon het antwoord

Antwoord: Tot op de grond terugknippen: hij loopt weer uit en bloeit soms opnieuw

Door dit terugknippen groeit er binnen enkele weken nieuw blad, en sommige cultivars bloeien opnieuw.

Welke ooievaarsbek past in een droge, schaduwrijke hoek?

Toon het antwoord

Antwoord: Geranium macrorrhizum

G. macrorrhizum vormt een dichte bodembedekker in de schaduw, zelfs droge schaduw, en zijn blad is aromatisch.

Waar komt de bekende ooievaarsbek Rozanne vandaan?

Toon het antwoord

Antwoord: Uit een toevallige zaailing in een privétuin in Somerset

Hij dook rond 1990 op bij Donald en Rozanne Waterer en werd in 2000 op de Chelsea Flower Show gelanceerd.

Bronnen

← Terug naar overzicht