Begonia pavonina (‘peacock begonia’): waarom de bladeren blauw zijn en hoe u hem kweekt

Daniel Platteau

Een blauw blad… zonder blauw pigment

Een lezer vroeg ons op Facebook hoe u Begonia pavonina (in het Engels ‘peacock begonia’) kweekt. Goede vraag, want het is een van de verbazingwekkendste planten die u in huis kunt kweken. Vanuit een bepaalde hoek gezien, in zacht licht, krijgt het donkergroene blad elektrisch blauwe glanzen, als een pauwenveer. Verander van kijkhoek of zet hem in de volle zon, en het blauw verdwijnt.

Dit blauw is geen kleur in de gewone zin: het komt van geen enkel pigment. Het is een effect van licht dat wordt teruggekaatst door een microscopisch kleine structuur, zoals bij een zeepbel of de vleugel van een morphovlinder. En die structuur zit waar niemand ze verwachtte: in de bladgroenkorrels (chloroplasten), de kleine fabriekjes van de fotosynthese.

Identiteitskaart

De Britse botanicus Henry Ridley beschreef hem in 1909, op basis van planten die Leonard Wray in 1888 had verzameld in de vallei van de Telôm, langs beken op grote hoogte. Gardens by the Bay in Singapore, dat hem toont in zijn bergserre, beschrijft hem als een plant van de vochtige, koele en schaduwrijke ondergroei van de bergwouden van het Maleisisch schiereiland.

Het geheim van het blauw: bladgroenkorrels als ‘fotonisch kristal’

Een ontdekking uit 1996

In 1996 bekeken de botanici Kevin Gould en David Lee onder de microscoop de blauwe bladeren van verschillende Maleisische ondergroeiplanten, waaronder Begonia pavonina. In de bovenste laag van het blad vonden ze plastiden (verwanten van de bladgroenkorrels) met membranen die in zeer regelmatige lagen zijn opgestapeld. Elke laag kaatst een beetje licht terug, en die weerkaatsingen tellen op tot één enkele kleur: blauw. Men spreekt van interferentie, hetzelfde principe als de glans op een olieplas.

2016: deze plastiden vangen het licht beter op

Twintig jaar later toonde een team van de Universiteit van Bristol aan dat deze plastiden, iridoplasten genoemd, werken als een fotonisch kristal. De lagen die het blauw terugkaatsen, zijn precies de membranen waar de fotosynthese plaatsvindt. Hun tussenafstand vertraagt en vangt het groene licht, het licht dat overheerst onder het bladerdak, nadat de bladeren daarboven het rode en het blauwe licht hebben opgenomen.

Het resultaat dat de onderzoekers maten: 5 tot 10 % meer fotosynthese bij weinig licht. In de ondergroei van een tropisch woud, waar slechts een heel klein deel van het licht de bodem bereikt, telt die kleine bonus. De onderzoekers stelden vast dat de bladeren hun blauwe glans alleen ontwikkelden als ze in bijna-duisternis groeiden, en dat die onder sterk licht langzaam afzwakte. Ook de kijkhoek speelt mee: van voren gezien kan het blad gewoon donkergroen lijken.

Andere blauwe schaduwplanten

Begonia pavonina staat niet alleen. Phyllagathis rotundifolia, een Maleisische plant uit de Melastomataceae die in 1996 samen met hem werd onderzocht, gebruikt hetzelfde soort plastiden. Sommige moswolfsklauwen (Selaginella willdenowii, S. uncinata) zijn ook blauw, maar op een andere manier: door een dun laagje in hun celwanden.

Hem thuis kweken

Laten we meteen waarschuwen: dit is een verzamelaarsplant, zelden te koop, die een gecontroleerde omgeving vraagt. Het advies hieronder is afgeleid van zijn natuurlijke leefomgeving en van de ervaring van liefhebbers: er bestaat geen wetenschappelijke teeltgids voor deze soort.

Wat hij nodig heeft

Fouten waardoor hij wegkwijnt

• Droge lucht: de bladranden worden bruin en verdrogen. Dit is de belangrijkste oorzaak van mislukking buiten een terrarium.
• Te veel licht: de bladeren verliezen hun glans en kunnen verbleken of verbranden.
• Te veel water in een slecht verlucht terrarium: de wortelstok rot. Zet het terrarium af en toe enkele minuten open.

Vermeerderen

U vermeerdert hem door scheuren van de wortelstok of door bladstekken met hun bladsteel, gelegd op een vochtig substraat in een afgesloten omgeving. Maleisische onderzoekers vermeerderen hem ook in vitro, in het laboratorium, met het oog op behoud: meer dan de helft van de 54 inheemse begonia's van het Maleisisch schiereiland wordt als bedreigd beschouwd.

Test uzelf

Bronnen

Ab Aziz, R., Kandasamy, K. I., Zaman, F. Q., & Namasivayam, P. (2021). In vitro shoot proliferation of Begonia pavonina: A comparison of semisolid, liquid, and temporary immersion medium system. Journal of Academia, 9(1), 39–48. https://journal.uitm.edu.my/index.php/JOA/article/download/5181/2744/18960

ASPCA. (z.d.). Begonia. https://www.aspca.org/pet-care/aspca-poison-control/toxic-and-non-toxic-plants/begonia

Chareyron, D., & Combemorel, P. (2017, 16 mei). Les iridoplastes, ces chloroplastes iridescents. Planet-Vie (ENS). https://planet-vie.ens.fr/node/1495

Collection de Bégonias. (2016, 15 mei). Begonia pavonina. https://collectiondebegonias.wordpress.com/2016/05/15/begonia-pavonina/

Gardens by the Bay. (z.d.). Peacock begonia (Begonia pavonina). https://www.gardensbythebay.com.sg/en/learn-with-us/explore-resources/whats-blooming/begonia-pavonina.html

Gould, K. S., & Lee, D. W. (1996). Physical and ultrastructural basis of blue leaf iridescence in four Malaysian understory plants. American Journal of Botany, 83(1), 45–50. https://digitalcommons.fiu.edu/cas_bio/5

Hébant, C., & Lee, D. W. (1984). Ultrastructural basis and developmental control of blue iridescence in Selaginella leaves. American Journal of Botany, 71(2), 216–219. https://doi.org/10.2307/2443748

Jacobs, M., Lopez-Garcia, M., Phrathep, O.-P., Lawson, T., Oulton, R., & Whitney, H. M. (2016). Photonic multilayer structure of Begonia chloroplasts enhances photosynthetic efficiency. Nature Plants, 2, 16162. https://doi.org/10.1038/nplants.2016.162

Pao, S.-H., Tsai, P.-Y., Peng, C.-I., Chen, P.-J., Tsai, C.-C., Yang, E.-C., Shih, M.-C., Chen, J., Yang, J.-Y., Chesson, P., & Sheue, C.-R. (2018). Lamelloplasts and minichloroplasts in Begoniaceae: Iridescence and photosynthetic functioning. Journal of Plant Research, 131(4), 655–670. https://doi.org/10.1007/s10265-018-1020-2

POWO. (z.d.). Begonia pavonina Ridl. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew. https://powo.science.kew.org/taxon/105382-1

ScienceDaily. (2016, 24 oktober). [Persbericht van de Universiteit van Bristol over de iridoplasten van begonia's]. https://www.sciencedaily.com/releases/2016/10/161024133913.htm