December in de tuin: snoeien, trekken, beschermen

Daniel Platteau

In het kort: december is de donkerste maand van het jaar, maar geen lege maand. Het is het moment om appel- en perenbomen te snoeien (geen pruimen of kersen), zelf witloof te trekken in de kelder, een gat in het ijs van de vijver te houden zonder het stuk te slaan, de egel te laten slapen en gereedschap en accu's vorstvrij op te bergen. En enkele struiken bloeien en geuren midden in de winter.

De bladeren zijn gevallen, de borders rusten en de dagen waren nooit korter. Een tuinier zou de spade tot maart kunnen opbergen. Dat zou jammer zijn: zonder bladeren zie je eindelijk het gestel van de bomen, wat snoeien makkelijker maakt; de kelder kan een verse groente opleveren; en de tuin heeft nog een paar ingrepen nodig om de winter door te komen.

Na september (in het Frans), oktober en november volgen hier de klussen die in december echt tellen.

December in België: de donkerste maand

Het Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI) zegt het zonder omwegen: december is de eerste maand van de meteorologische winter en de donkerste van het jaar. In Ukkel schijnt de zon gemiddeld amper 45 uur in de hele maand. De gemiddelde dagtemperatuur zakt er van ongeveer 5 °C aan het begin van de maand tot ongeveer 3 °C op het einde.

Voor de tuin vatten enkele KMI-cijfers de maand in Ukkel samen:

Sneeuw blijft in het laagland dus zeldzaam, en sommige jaren valt er helemaal geen. Sinds 1901 kende Ukkel maar elf witte kerstmissen. Maar de winter kan bijten: het koudterecord van december in Ukkel is −17,3 °C, op 30 december 1950, en in de Ardennen zakte het kwik onder −20 °C, in Rochefort, Vlessart (Léglise) en Wirtzfeld (Büllingen). De Ardennen krijgen ook de meeste regen, tot ongeveer 170 mm in de maand.

Concreet: benut de droge, vorstvrije dagen om te snoeien en te planten, en laat de grond met rust als hij bevroren of doorweekt is.

Appel- en perenbomen snoeien

Dit is het grote winterwerk in de boomgaard. De Royal Horticultural Society (RHS) raadt aan appel- en perenbomen te snoeien tijdens de winterrust, tussen bladval en knopuitloop, meestal van november tot begin maart. Zonder bladeren is het gestel goed te lezen.

Het doel: een open kroon in de vorm van een kelk, met goed verspreide gesteltakken. Licht en lucht kunnen circuleren, wat de vruchten ten goede komt en ziekten beperkt. De methode van de RHS, in volgorde:

1. Verwijder dood, ziek of beschadigd hout, ook delen aangetast door kanker.
2. Haal kruisende takken weg en houd de best geplaatste.
3. Verwijder krachtige scheuten die naar het midden groeien, en lage takken die in de weg zitten.
4. Kort de groei van vorig jaar met een kwart tot een derde in aan de top van de gesteltakken, net boven een naar buiten gerichte knop.
5. Laat de jonge zijscheuten staan: zij vormen de bloemknoppen.

De gouden regel: niet te veel snoeien. De RHS raadt aan per jaar slechts ongeveer 10 tot 20 % van de kroon weg te nemen. Snoei je meer, dan reageert de boom met waterloten, krachtige rechtopgaande scheuten zonder vruchten. Een oude, verwaarloosde appelboom breng je in meerdere winters terug in vorm, niet in één.

Leifruit (snoeren, leibomen) wordt vooral in de zomer gesnoeid; in de winter dun je alleen te dichte vruchttakjes uit.

Esdoorns, berken en druiven: snoeien voor de sapstroom op gang komt

Sommige bomen „bloeden" sterk als je ze in het voorjaar snoeit: het sap loopt uit de wonden. Het decemberadvies van de RHS dat de Met Office, de Britse weerdienst, deelt, wijst erop dat je loofbomen, hagen en struiken na de bladval kunt snoeien met minder risico op bloeden in het voorjaar. Japanse esdoorns en druivelaars snoei je bij voorkeur nu. Hetzelfde principe geldt voor berken.

Blote wortel: nog mogelijk, als het niet vriest

December verlengt het seizoen van de blote wortel dat in november begon: bomen, struiken, hagen en rozen kunnen de grond in zolang die niet bevroren of doorweekt is. De volledige methode staat in november in de tuin. Komt er een pakket aan tijdens vorst, sla de planten dan in, wortels bedekt met aarde, tot het weer zachter wordt.

Sneeuw, ijs en vijver: de juiste reflexen

Sneeuw op struiken. Een dikke laag natte sneeuw kan takken doen doorbuigen en breken, vooral bij vlak geschoren hagen, smalle coniferen en groenblijvers. Het tijdschrift BBC Gardeners' World raadt aan ze eraf te slaan met een bezem met lange steel, zonder de topscheuten te vergeten die de struik zijn vorm geven. Ga voorzichtig te werk: bij strenge vorst zijn bevroren twijgen broos.

De vijver. De RHS raadt aan een vijver met vissen niet volledig te laten dichtvriezen, want dat kan fataal zijn. Een drijvende bal, een kleine luchtpomp of een vijververwarming houdt een opening vrij. Is er al ijs, zet dan een pan heet water op het oppervlak tot er een gat is gesmolten. Sla het ijs nooit stuk met een hamer: de RHS wijst erop dat dit schadelijk is voor vissen.

Potten. Zet potten die buiten blijven tegen een beschutte muur en zet ze op voetjes zodat het water weg kan: een doorweekte kluit die bevriest, lijdt veel meer dan een kluit die gewoon koud is. De beschermingsmaatregelen staan uitgebreid in onze gids planten in de tuin laten overwinteren (in het Frans).

Laat de egel slapen

De egel gaat in winterslaap zodra de temperatuur onder 10 °C zakt, legt Natagora uit, de Waalse natuurbeschermingsvereniging. Hij maakt een nest van mos en dode bladeren in de beschutting van een houtstapel, een haag of een schuilplaats. Af en toe wordt hij wakker en teert dan op zijn vetreserves, wat fataal kan zijn, vooral voor jongen in hun eerste winter. Rond april wordt hij definitief wakker.

Wat dat in december betekent voor de tuin:

• verstoor stapels bladeren, hout of compost niet zonder te kijken wat erin zit, en verbrand ze niet;
• laat een rommelig hoekje: een haag, een takkenhoop, dode bladeren onder de struiken;
• maak een opening van ongeveer 10 cm in afsluitingen zodat hij van tuin naar tuin kan;
• vind je een verzwakte egel, neem dan contact op met het dichtstbijzijnde opvangcentrum voor wilde dieren in plaats van hem zelf te verzorgen.

Wat bloeit er in december

Een wintertuin hoeft niet leeg te zijn. Verschillende winterharde struiken bloeien hartje winter, en veel ervan geuren. Ze hebben allemaal minstens winterhardheid H5 volgens de RHS, wat in België in de meeste situaties winterhard betekent.

Voeg aan die lijst de kerstroos (Helleborus niger) toe, waaraan we een volledig artikel wijden, en de sneeuwballen, die we een voor een voorstellen in ons artikel over Viburnum. Een afgesneden takje winterbloeiende sneeuwbal in een vaas geurt in een hele kamer.

In de moestuin: zelf witloof trekken

Witloof is een Brusselse uitvinding, en december is het juiste moment om het thuis te kweken. Het verhaal staat in de fiche van de inventaris van het immaterieel cultureel erfgoed van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, waarin „de teelt en het trekken van witloof in Brussel" sinds 2021 is opgenomen. De hypothese die de fiche het meest aannemelijk vindt, schrijft de ontwikkeling rond 1840 toe aan François Bréziers, hoofdtuinier van de Kruidtuin aan de Schaarbeekse Poort in Sint-Joost-ten-Node. De teelt verspreidde zich daarna naar de „witloofdriehoek" Brussel-Mechelen-Leuven, en Brussels witloof werd al vanaf 1872 uitgevoerd.

Het principe: een wortel van witlofcichorei, de hele zomer geteeld, krijgt in de winter geen licht meer. Hij vormt dan een tweede scheut, wit, mals en minder bitter: het witloof. Thuis is de methode van de RHS eenvoudig:

1. Rooi de wortels van witlofcichorei (in november of december); gooi die met een kop van minder dan 2,5 cm doorsnede weg.
2. Snijd het loof af tot 2,5 cm boven de kop. Wortels die op hun beurt wachten, bewaar je liggend in zand, op een koele plek.
3. Zet er telkens een paar op, rechtop, in een grote pot met vochtige potgrond, kop gelijk met het oppervlak: ongeveer vijf wortels per pot van 25 cm.
4. Zet ze in volledige duisternis, onder een omgekeerde emmer of zwart plastic, bij 10 tot 15 °C: een kelder is ideaal.
5. Oogst na ongeveer vier weken, als het witloof zo'n 15 cm hoog is, door het aan de basis af te snijden. Er kan een tweede, kleiner kropje bijkomen.

Door om de twee à drie weken een nieuwe pot te starten, oogst je tot de lente. Dit jaar geen wortels in de tuin? Noteer het voor mei: witloof wordt in het voorjaar gezaaid om de volgende winter getrokken te worden.

Binnen: kerstplanten en gebrek aan licht

December is de maand van kerststerren, kerstcactussen, hulst en maretak. Geloof niet alles wat erover rondgaat (de dodelijke kerstster, hulst die stekelige bladeren moet hebben…) en lees eerst onze 15 gecontroleerde misverstanden over kerstplanten. Een amaryllis die begin november werd geplant, zou tegen de feestdagen moeten bloeien.

Met 45 uur zon in de maand is licht het grootste probleem van kamerplanten. Zet ze dichter bij de ramen: winterlicht is minder fel dan zomerlicht. Een voorzorg die de Met Office deelt: 's nachts hoopt koude lucht zich op tussen het raam en het gordijn, wat kouwelijke planten op de vensterbank kan beschadigen. Voor planten die echt licht tekortkomen, zie onze gids over groeilampen. En geef minder water: de meeste planten groeien weinig in de winter.

Gereedschap en accu's opbergen

December is de ideale maand voor onderhoud: snoeischaren en heggenscharen reinigen en slijpen, de messen oliën, afsluitingen, latwerk en tuinhuis herstellen. De Met Office vat het samen: dat werk „betaalt zich in de lente ruimschoots terug".

De lithiumaccu's van snoerloos gereedschap verdienen bijzondere aandacht. Ryobi raadt aan ze op een droge plek te bewaren, idealiter tussen 5 en 20 °C, weg van radiatoren én van strenge kou. Een niet-geïsoleerde garage waar het vriest, is dus geen goede plek: berg ze op in een kast in huis. Bewaar ze niet maandenlang helemaal leeg of helemaal vol, controleer hun lading in de winter om de twee à drie maanden, en reinig ze voor je ze opbergt, uit de buurt van metalen voorwerpen (spijkers, schroeven) die kortsluiting kunnen veroorzaken.

Eén batterij voor de hele tuin.
Heggenschaar, bladblazer, grasmaaier, grastrimmer: met het Ryobi ONE+ 18 V-gamma gaat dezelfde batterij van het ene toestel naar het andere. Snoerloos, geen kabel om op te rollen en geen tweetaktmengsel: alle vrijheid om het volgende seizoen voor te bereiden. Bekijk het Ryobi-aanbod Affiliate link

December in één oogopslag

Bronnen

BBC Gardeners' World. (2018, 21 december). Brush snow from plants. PressReader. https://www.pressreader.com/uk/gardeners-world/20181221/284240941492876

Brussels Hoofdstedelijk Gewest. (2021). La culture et le forçage du chicon à Bruxelles [Inventaris van het immaterieel cultureel erfgoed]. patrimoine.brussels. https://patrimoine.brussels/liens/pci/chicon

Koninklijk Meteorologisch Instituut van België. (z.d.). Climat de la Belgique mois après mois : décembre. https://www.meteo.be/fr/climat/climat-de-la-belgique/mois-apres-mois/decembre

Met Office. (z.d.). 5 gardening tips for December. https://weather.metoffice.gov.uk/warnings-and-advice/seasonal-advice/your-home/gardening/gardening-tips-for-december

Natagora. (2021). Accueillir le hérisson [Fiche natuurlijke tuin, bijgewerkt 11/2021]. Réseau Nature. https://reseaunature.natagora.be/fileadmin/Projet_Reseau_Nature/Fiches_JNat/JNat_accueillir-herisson.pdf

Royal Horticultural Society. (z.d.-a). 10 award-winning scented plants for winter. https://www.rhs.org.uk/plants/articles/misc/winter-flowering-shrubs-for-fragrance

Royal Horticultural Society. (z.d.-b). 10 award-winning winter-flowering shrubs. https://www.rhs.org.uk/plants/trials-awards/using-award-winning-plants/10-award-winning-winter-flowering-shrubs

Royal Horticultural Society. (z.d.-c). Apples and pears: winter pruning. https://www.rhs.org.uk/fruit/apples/winter-pruning

Royal Horticultural Society. (z.d.-d). How to grow chicory. https://www.rhs.org.uk/vegetables/chicory

Royal Horticultural Society. (z.d.-e). Ponds: December. https://www.rhs.org.uk/advice/in-month/december/ponds

Royal Horticultural Society. (z.d.-f). Silver leaf. https://www.rhs.org.uk/disease/silver-leaf

Ryobi. (z.d.). How to store garden and power tool batteries. https://uk.ryobitools.eu/get-inspired/how-to-store-garden-and-power-tool-batteries/