Sneeuwbal: een struik voor elk seizoen

Daniel Platteau

In het kort: met Viburnum kun je bijna het hele jaar een bloeiende struik hebben: de winterbloeiende sneeuwbal geurt van oktober tot april, de voorjaarssoorten (V. carlesii, V. × burkwoodii) geuren in april-mei, de Japanse sneeuwbal en de sneeuwbalstruik pakken uit in mei-juni, en de Gelderse roos biedt de vogels in de herfst haar rode bessen aan. Twee soorten zijn inheems in België. De meeste zijn winterhard, makkelijk en hoeven weinig gesnoeid te worden.

Weinig geslachten van struiken bieden zoveel variatie. Er zijn groenblijvende en bladverliezende soorten, kleine en grote, met geurende bloemen of sierlijke bessen, voor zon en halfschaduw. Je moet wel je weg vinden in de namen. Dit zijn de soorten die tellen voor een Belgische tuin, seizoen per seizoen.

Meer dan 150 soorten, waarvan twee Belgische

Het geslacht Viburnum telt wereldwijd meer dan 150 soorten, vooral in de gematigde streken van het noordelijk halfrond. Lang werden ze ingedeeld bij de kamperfoeliefamilie, daarna bij de muskuskruidfamilie (Adoxaceae); vandaag behoren ze tot de familie Viburnaceae, net als de vlieren.

Twee soorten zijn inheems in Wallonië, zo herinnert de brochure Année de la viorne eraan, die het Waals Gewest uitgaf voor de Week van de boom 2017:

• de Gelderse roos (Viburnum opulus), die houdt van frisse tot vochtige, humusrijke grond. Ze wordt ongeveer 4 m hoog. Haar grote witte steriele bloemen, in een krans rond de kleine vruchtbare bloemen, lokken bestuivers. Haar rode bessen blijven in de winter aan de struik en voeden lijsters en grasmussen;
• de wollige sneeuwbal (Viburnum lantana), die droge, kalkrijke grond en zonnige bosranden verkiest. Hij kan 6 m hoog worden. Hij bloeit geurig, en zijn vruchten zijn tweekleurig, eerst rood en dan zwart.

De Waalse dialectnamen van deze struiken zeggen veel over hun plaats op het platteland: de Gelderse roos heette hier en daar bwas d'macrale, „heksenhout", en de wollige sneeuwbal matonî of mazoke. Hun soepele twijgen dienden om takkenbossen te binden en manden te vlechten.

Een sneeuwbal voor elk seizoen

De RHS geeft een plant de score H6 als ze −15 tot −20 °C verdraagt: dat geldt voor de meeste bladverliezende soorten, die overal in België winterhard zijn. V. tinus, met score H4 (−5 tot −10 °C), is gevoeliger: hij doet het goed in de stad en in zachte streken, maar vermijd hem in koude dalen en in de Ardennen.

De Japanse sneeuwbal, de „architecturale" struik

Viburnum plicatum, afkomstig uit Oost-Azië, is wellicht de meest architecturale soort. Zijn takken staan horizontaal in etages, als plateaus. In de lente staan brede, platte bloemschermen in dubbele rijen boven op de takken: kleine vruchtbare bloemen in het midden, omringd door grote witte steriele bloemen, een beetje zoals een hortensia van het type „lacecap". In de herfst kleurt het geplooide blad paars. De selectie 'Mariesii' is genoemd naar de plantenverzamelaar Charles Maries, die haar tussen 1877 en 1879 in Japan verzamelde voor de Engelse kwekerij Veitch.

Het team achter het Franse kanaal ART - Le pouvoir des plantes volgde een exemplaar een volledig jaar, van de bloei in april tot de herfstkleuren:

Hun advies is goed: planten in de herfst of de lente, in zon of halfschaduw, in eerder neutrale grond, op kalkgrond aangevuld met compost, en bijna niet snoeien. Twee cijfers verdienen een verduidelijking: het geslacht telt meer dan 150 soorten (de video spreekt van meer dan 200, een hoge schatting), en de winterhardheid H6 van de RHS komt inderdaad overeen met vorst van ongeveer −15 tot −20 °C.

Winterbloeiende soorten

De winterbloeiende sneeuwbal (V. × bodnantense) is een hybride die in 1935 werd gekweekt in de tuinen van Bodnant in Wales, waarnaar hij genoemd is. Op de kale twijgen openen bij zacht weer trosjes sterk geurende roze bloemen, van de herfst tot de lente; de RHS merkt op dat 'Deben' vaak bloeit van oktober tot april, en dat de bloemen van 'Dawn' vorst verdragen. Een afgesneden takje geurt in een hele kamer. Een beperking: in zeer natte, koude winters kunnen de bloemen bruin worden en rotten. Plant hem bij een pad of een deur, om van de geur te genieten. We noemen hem bij de winterbloeiers in december in de tuin.

Viburnum tinus, afkomstig uit het Middellandse Zeegebied, is groenblijvend en bloeit van eind winter tot in de lente. Hij vormt een goede, dichte haag. De metaalblauwe bessen zijn sierlijk, maar volgens de RHS niet eetbaar.

Een sneeuwbal planten en verzorgen

Wanneer planten? Bladverliezende soorten van de herfst tot het begin van de lente, als de grond niet bevroren of doorweekt is. Groenblijvende bij voorkeur begin lente of in de herfst. Voor een haag van Gelderse roos of wollige sneeuwbal raadt de Waalse brochure planten met blote wortel in de herfst aan.

Waar? De meeste soorten houden van een open, zonnige plek. De winterbloeiende sneeuwbal verdraagt halfschaduw, net als V. davidii en V. rhytidophyllum. De Gelderse roos houdt van frisse grond, de wollige sneeuwbal van droge, kalkrijke grond.

Moet je snoeien? Dat hangt af van de soort, volgens de RHS:

Groenblijvende soorten snoei je in de lente, na de vorst; bladverliezende tijdens de winterrust. Kijk voor je in de lente of vroege zomer snoeit of er geen vogels nestelen.

Bessen voor de vogels, niet voor ons

Veel soorten dragen zeer sierlijke rode, blauwe of zwarte vruchten, waardevol voor vogels in de winter. Voor een rijke oogst raadt de RHS aan minstens twee struiken van dezelfde soort te planten, voor kruisbestuiving. Sneeuwbalstruiken, met alleen steriele bloemen, dragen geen bessen.

Voor mensen is voorzichtigheid geboden. De RHS meldt dat de bessen van V. tinus niet eetbaar zijn. Het antigifcentrum van Rijsel rekent de Gelderse roos tot de weinig giftige planten, maar wijst erop dat de groene vruchten laxerend werken. In Scandinavië worden de bessen van de Gelderse roos toch gegeten, gemengd met honing of meel. Onthoud een eenvoudige regel: in de tuin zijn sneeuwbalbessen voor de vogels, en kinderen blijven eraf.

Een plaag om te kennen: het sneeuwbalhaantje

Zitten de bladeren van je V. tinus of Gelderse roos in de lente vol gaatjes, tot ze op kant lijken, dan is het waarschijnlijk het sneeuwbalhaantje (Pyrrhalta viburni), een kleine bladkever. Volgens de RHS doen de larven het meeste kwaad, van eind april tot juni; de grijsbruine volwassen kevers eten nog wat blad van eind juli tot september. De vrouwtjes leggen hun eitjes in jonge twijgen, waar ze overwinteren.

De RHS raadt aan het insect waar mogelijk te dulden, omdat de struiken zich meestal herstellen van de vraat, de larven met de hand weg te halen en vogels en loopkevers die ze opeten aan te moedigen. Ze raadt bestrijdingsmiddelen af, die ook de natuurlijke vijanden doden. Het meest aangetast worden V. tinus, de Gelderse roos en de wollige sneeuwbal. De Japanse sneeuwbal, de winterbloeiende sneeuwbal en de Koreaanse sneeuwbal staan bij de soorten die de universiteit van Maryland als resistent aanbeveelt.

Sneeuwbal vermeerderen

Sneeuwbalsoorten stek je makkelijk, met drie methoden die de RHS beschrijft:

• winterstek, van eind herfst tot de winter, na de bladval: stukken van 10 tot 15 cm, zo dik als een potlood, van bladverliezende soorten zoals de winterbloeiende sneeuwbal en de Gelderse roos. Dit is de eenvoudigste methode, en het is nu het seizoen;
• halfrijp stek, van midden zomer tot de herfst, voor V. tinus, V. davidii of V. × burkwoodii;
• zacht stek, van eind lente tot midden zomer, voor V. carlesii en V. × carlcephalum.

De Waalse brochure voegt afleggen in de lente toe, en het zaaien van rijpe vruchten.

Sneeuwbal in de haag

De Gelderse roos en de wollige sneeuwbal horen thuis in een inheemse haag, met meidoorn, hazelaar of sleedoorn. Ze verdragen snoei goed, voeden insecten en vogels, en worden met blote wortel geplant van november tot maart. In Wallonië kan een levende haag met inheemse soorten gesubsidieerd worden: alle details staan in november in de tuin.

Bronnen

Antigifcentrum van Rijsel. (2021, 5 januari). Viorne obier. CHU de Lille. https://www.cap.chu-lille.fr/2021/01/05/viorne-obier

ART - Le pouvoir des plantes. (2026, 30 oktober). Viburnum plicatum : l'arbuste graphique qui transforme un jardin ! [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=7zIF18Etric

Choi, K., Yoon, M. J., & Son, D. C. (z.d.). Diversity in the genus Viburnum native to Korea. Acta Horticulturae, 1434, 99-104. https://ishs.org/ishs-article/1434_14/

Gardens Illustrated. (z.d.). Viburnum: the best viburnum to grow and when to prune. https://www.gardensillustrated.com/spring/viburnum-best-prune-care

Oregon State University. (z.d.). Viburnum × bodnantense 'Dawn'. Landscape Plants. https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/viburnum-bodnantense-dawn

Royal Botanic Gardens, Kew. (z.d.). Viburnaceae Raf. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/77162522-1

Royal Horticultural Society. (z.d.-a). 10 award-winning scented plants for winter. https://www.rhs.org.uk/plants/articles/misc/winter-flowering-shrubs-for-fragrance

Royal Horticultural Society. (z.d.-b). 10 award-winning winter-flowering shrubs. https://www.rhs.org.uk/plants/trials-awards/using-award-winning-plants/10-award-winning-winter-flowering-shrubs

Royal Horticultural Society. (z.d.-c). How to grow viburnum. https://www.rhs.org.uk/plants/viburnum/growing-guide

Royal Horticultural Society. (z.d.-d). RHS hardiness rating. https://www.rhs.org.uk/plants/trials-awards/award-of-garden-merit/rhs-hardiness-rating

Royal Horticultural Society. (z.d.-e). Viburnum beetle. https://www.rhs.org.uk/biodiversity/viburnum-beetle

Royal Horticultural Society. (z.d.-f). Viburnum plicatum. https://www.rhs.org.uk/plants/23767/viburnum-plicatum/details

Royal Horticultural Society. (z.d.-g). Viburnum plicatum f. tomentosum 'Mariesii'. https://www.rhs.org.uk/plants/94896/viburnum-plicatum-f-tomentosum-mariesii/details

Royal Horticultural Society. (z.d.-h). Viburnum tinus 'Eve Price'. https://www.rhs.org.uk/plants/96126/viburnum-tinus-eve-price/details

University of Maryland Extension. (2024, 17 oktober). Viburnum leaf beetle. https://extension.umd.edu/resource/viburnum-leaf-beetle

Van den Berk. (z.d.). Viburnum plicatum 'Mariesii'. Boomkwekerij Gebr. Van den Berk. https://www.vdberk.co.uk/trees/viburnum-plicatum-mariesii/

Waalse Overheidsdienst. (2017). Année de la viorne, l'arbre qui crée le lien [Brochure, Week van de boom 2017]. https://environnement.wallonie.be/files/Images/Loisirs/Ev%c3%a8nements/Semaine%20de%20l'arbre/Archives/2017-viorne.pdf