Struikveronica: welke soorten overleven de winter?

Daniel Platteau

Kort gezegd: struikveronica's (hebes) zijn groenblijvende heesters uit Nieuw-Zeeland, die botanici nu in het geslacht Veronica plaatsen. Ze bloeien lang en trekken bestuivers aan, maar hun winterhardheid loopt sterk uiteen. De meeste krijgen van de RHS de score H4 (−5 tot −10 °C), en een Engelse proef toonde dat een koudegolf van −8 °C er veel kan vernietigen. Kies in België liefst soorten met kleine bladeren ('Pagei', topiaria, rakaiensis, 'Red Edge', 'Pewter Dome'), plant in de lente, in volle zon en een zeer doorlatende bodem, en snoei nooit zwaar. De grote rassen met roze of paarse bloemen zijn mooier… en kwetsbaarder.

Ze worden overal verkocht, in pot, in de herfst en in de lente, vaak met het etiket "winterhard". Toch zijn struikveronica's heesters van het zuidelijk halfrond, en veel Belgische tuiniers zagen een mooi exemplaar zwart worden na een iets koudere winter. Het goede nieuws: het verschil tussen een struikveronica die standhoudt en een die bevriest, is vrij voorspelbaar. Dit artikel steunt op drie stevige bronnen: het teeltadvies van de Royal Horticultural Society (RHS), haar proef van 2021-2023 die een strenge winter doormaakte, en negen jaar waarnemingen van de Oregon State University.

Hebe of veronica: de naam is veranderd

Het geslacht is genoemd naar Hebe, de Griekse godin van de jeugd, die de goden te drinken schonk (Hutchinson, 2025). Het telt ongeveer 90 tot 100 soorten. Bijna alle komen uit Nieuw-Zeeland, waar het het grootste plantengeslacht is; één soort leeft op het eiland Rapa in Frans-Polynesië, en twee andere groeien ook in Zuid-Amerika en op de Falklandeilanden (NZPCN, z.d.; Hutchinson, 2025).

In 2007 toonden drie botanici met DNA-analyses aan dat de hebes een tak vormen binnen het geslacht Veronica, dat van de ereprijzen uit onze weiden. Ze in een apart geslacht houden, zou Veronica onsamenhangend maken. Daarom doopten ze de hebes om tot Veronica sectie Hebe (Garnock-Jones et al., 2007). De RHS volgde: haar recente proef spreekt van "shrubby Veronica (formerly Hebe)", en haar teeltfiches vermelden dat etiketten vaak nog de oude naam dragen (RHS, z.d.-a). Niet alle botanici juichten: sommige Nieuw-Zeelandse specialisten vinden dat deze samenvoeging informatie doet verloren gaan.

In de tuin bestaan beide namen naast elkaar. Hebe 'Great Orme' en Veronica 'Great Orme' zijn dezelfde plant. In het Frans heet ze hébé of véronique arbustive.

Wat de winter van 2022-2023 de RHS leerde

Van 2021 tot 2023 kweekte de RHS 126 verschillende struikveronica's in haar proeftuin in Wisley, ten zuiden van Londen, en 109 in Harlow Carr, in het noorden van Engeland (Hutchinson, 2025). Het was haar eerste hebeproef sinds 1980; bij de vorige gingen in de winter van 1981 52 rassen verloren.

De geschiedenis herhaalde zich. Op 15 december 2022, na een zeer zacht begin van de winter, daalde de temperatuur in Wisley tijdens een heldere nacht tot −8,1 °C, zonder geleidelijke afharding. In januari 2023 duurde een tweede koudegolf tien dagen. Het resultaat wordt zonder omwegen beschreven: een volledige verwoesting van de proef in Wisley. In Harlow Carr, verder noordelijk, waren er heel weinig verliezen. De kou kwam er geleidelijk, het minimum was maar −5,3 °C, de grond was met grind gemengd en de planten stonden beschut in een gemengde border (Hutchinson, 2025).

Na de proef nam de jury duidelijke beslissingen:

• Label ingetrokken (Award of Garden Merit) bij 18 rassen, waaronder twee van de meest verkochte: 'Great Orme' (roze bloemen) en 'Midsummer Beauty' (lila bloemen), en ook 'Caledonia', 'Pascal', 'Pink Elephant', 'Neil's Choice' en 'White Gem'.
• Label bevestigd onder meer voor 'Red Edge', Veronica topiaria, V. rakaiensis, V. albicans, V. pinguifolia 'Pagei', V. ochracea 'James Stirling', 'Mrs Winder' en 'Wiri Cloud', beschreven als "de winterhardste roze bloeiende hebe". 'Pewter Dome' gaat zelfs naar H5.
• Nieuwe labels (2024) voor negen rassen, waaronder V. salicifolia 'Adel White' (H5), 'Mint Chocolate' en 'Wiri Mist'.

Het was geen uitzonderlijke winter die deze schade aanrichtte: −8 °C is een kou die België geregeld kent. Precies daarom is deze proef zo nuttig voor ons.

Kleine bladeren, grotere weerstand

De Oregon State University volgde van 2000 tot 2009 meer dan 200 struikveronica's buiten in Aurora (Bell, z.d.). De ergste schade ontstond bij vroege vorst (november) of late vorst (februari, na een zachte periode), tussen −4 en −7 °C. Vergelijkbare kou midden in de winter, bij afgeharde planten, gaf geen zichtbare schade. Het moment van de vorst telt meer dan de minimumtemperatuur.

De auteur leidt er een algemene regel uit af, die de auteur zelf onvolmaakt noemt: struikveronica's met grote bladeren zijn minder winterhard, die met kleine bladeren sterker. De "koordhebes" (whipcord), met tot schubben herleide bladeren, reageerden niet op de winters in Oregon. Bij de sterkste waren 'Emerald Gem', H. topiaria, 'Youngii' en 'Boughton Dome'; bij de zwaarst getroffen 'Amy', 'Patty's Purple' en 'Silver Queen', alle met grote of bonte bladeren.

De regel kent uitzonderingen: 'Emerald Gem' en 'Youngii', twee kleine hebes die in Oregon onberispelijk waren, horen bij de 18 rassen waarvan de RHS het label na de winter van 2022-2023 introk (Hutchinson, 2025). Kleine bladeren verhogen de kansen, ze garanderen niets.

De RHS wijst in dezelfde richting: struikveronica's met groene, paarse of zilveren bladeren zijn het winterhardst, bontbladige zijn niet volledig winterhard (RHS, z.d.-a).

De RHS-scores lees je zo: H3 = 1 tot −5 °C, H4 = −5 tot −10 °C, H5 = −10 tot −15 °C (RHS, z.d.-b). Een H4-plant overleeft een gemiddelde Belgische winter, niet noodzakelijk een koude.

Waar en wanneer een struikveronica planten

• Volle zon. Struikveronica's leven niet lang in de schaduw, in natte grond of op een zeer koude plek (RHS, z.d.-a).
• Doorlatende bodem. Ze houden van matig vruchtbare grond en verdragen kalk. Ze haten zware klei en stilstaand water: plant op zware grond op een heuveltje of in een verhoogd bed. In Harlow Carr hielp grind in de grond hen te overleven (Hutchinson, 2025).
• In de lente. De RHS raadt aan te planten in april of mei, en nooit in de winter (RHS, z.d.-a). Een struikveronica die je in november koopt, overwintert beter in zijn pot, beschut.
• Plantafstand. Ongeveer 90 cm tussen de planten in een border; 30 cm voor een lage haag, 45 cm voor grotere rassen.
• Aan zee. Struikveronica's verdragen zilte wind goed; zilverbladige rassen zijn de beste voor de kust.
• In een pot. De wortels zijn er minder tegen de kou beschermd: een struikveronica in pot bevriest makkelijker dan een in volle grond. Zet de pot tegen een muur en bescherm hem tegen winterregen.

Kleine bolvormige struikveronica's zijn mooie randplanten voor vaste geraniums of hogere heesters zoals sneeuwballen.

(Weinig) snoeien en verzorgen

Dit is de vaakste fout: een kale struikveronica terugsnoeien tot in het oude hout. De RHS is duidelijk: struikveronica's reageren slecht op zware snoei en lopen vaak slecht uit vanuit houtige stengels (RHS, z.d.-a). Goede praktijk:

• uitgebloeide aren geleidelijk wegknippen, wat de bloei verlengt en de plant netjes houdt;
• indien nodig een lichte knipbeurt met de heggenschaar om de vorm te herstellen, liefst in de lente, als de vorst voorbij is;
• na een winter die het blad verbrand heeft, wachten tot de groei herneemt (april-mei) voor je knipt, om te zien wat opnieuw uitloopt.

Een oude, kale struikveronica vervang je makkelijker dan je hem verjongt: vandaar het belang van stekken.

Stekken voor de opvolging

Struikveronica's stekken heel makkelijk. De RHS raadt halfrijpe stekken aan van juli tot september (RHS, z.d.-a): stengels van het jaar waarvan de basis begint te verhouten. Geef ze niet te veel water, ze rotten snel. Laat ze vorstvrij en goed verlucht overwinteren en plant ze de volgende lente uit: ze bloeien ongeveer twee jaar later.

Elk najaar twee of drie stekken beschut bewaren is de beste verzekering voor kwetsbare rassen.

Ziekten en plagen

• Wortelrot in zware, natte grond: de eerste doodsoorzaak, nog vóór de vorst.
• Valse meeldauw en bladvlekken, vooral onder slecht verluchte beglazing of bij bontbladige planten in te droge of te natte grond.
• Bladluizen op jonge scheuten: meestal onschuldig.
• Xylella fastidiosa: de struikveronica is een van de negen waardplanten met hoog risico voor deze bacterie, die de olijfbomen in het zuiden van Italië verwoest (RHS, z.d.-a). Ze valt in Europa onder strenge quarantaineregels. Koop planten met een plantenpaspoort, bij een betrouwbare verkoper, en wees voorzichtig met planten die van vakantie meegebracht zijn.

Een heester voor bestuivers

Struikveronica's bloeien lang, vaak van juni tot in de herfst, met witte, roze, lila of blauwe aren waar bijen en vlinders graag op afkomen. Sommige rassen zoals 'Mrs Winder' kweek je vooral voor hun paarse winterblad. Met hun groenblijvende bladeren geven ze in elk seizoen structuur aan borders, op voorwaarde dat ze goed gekozen zijn.

Bronnen

• Bell, N. (z.d.). Hebe landscape evaluation. Oregon State University Extension. https://horticulture.oregonstate.edu/hebe-landscape-evaluation
• Garnock-Jones, P., Albach, D., & Briggs, B. G. (2007). Botanical names in Southern Hemisphere Veronica (Plantaginaceae): sect. Detzneria, sect. Hebe, and sect. Labiatoides. Taxon, 56(2), 571-582.
• Hutchinson, N. S. (2025, 19 januari). Trial of shrubby Veronica (formerly Hebe) 2021-2023 [Presentatie]. Nederlandse Dendrologische Vereniging. https://dendrologie.nl/wp-content/uploads/2025-01-18-Hebe.pdf
• NZPCN. (z.d.). Hebes. New Zealand Plant Conservation Network. https://www.nzpcn.org.nz/flora/vascular/flowering-plants/dicots/hebes/
• RHS. (z.d.-a). How to grow hebes (shrubby veronica). Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/hebe/growing-guide
• RHS. (z.d.-b). RHS hardiness rating. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/trials-awards/award-of-garden-merit/rhs-hardiness-rating