Chrysanten: geschiedenis, soorten en verzorging, van Allerheiligen tot het hele jaar door

Daniel Platteau

Eind oktober staan de tuincentra vol gele, bronzen, witte en paarse bollen. In België, net als in Frankrijk, is de chrysant in de eerste plaats de bloem van Allerheiligen, die men op de graven zet. Dat doet haar tekort. Ze wordt al meer dan drieduizend jaar in China gekweekt, is in Japan het embleem van de keizer en bestaat in duizenden variëteiten, waarvan sommige elk najaar zonder enige zorg in de tuin terugkomen. En dankzij een eigenaardigheid van haar bloei vind je ze twaalf maanden per jaar in bloei.

Kort samengevat: de Allerheiligenpot is vaak weinig winterhard; beschouw hem als een langdurig boeket, of probeer hem vorstvrij te houden. Voor chrysanten die elk jaar terugkomen, plant je in het voorjaar winterharde tuinvariëteiten (Rubellum-groep, 'Clara Curtis', 'Mary Stoker'…) in de volle zon, in grond die niet drassig blijft. Knijp de stengels tot midden in de zomer in voor dichtere pollen. Let op: de plant is giftig voor honden en katten.

De chrysant in het kort

De chrysant behoort tot de grote composietenfamilie, de Asteraceae, net als de margriet, de aster en de zonnebloem. Wat wij een "bloem" noemen, is in feite een bloemhoofdje: honderden kleine bloempjes dicht op één bloembodem. Bij gevulde vormen zien bijna al die bloempjes eruit als kroonbladen.

De naam komt van het Griekse chrysos, goud, en anthemon, bloem: de "gouden bloem", een verwijzing naar de oorspronkelijke gele chrysanten. Het geslacht Chrysanthemum telt vandaag 43 aanvaarde soorten volgens de databank van Kew, bijna allemaal uit Oost-Azië. Maar de chrysanten van bloemist en tuincentrum zijn bijna allemaal hybriden onder de naam Chrysanthemum × morifolium (ook C. × grandiflorum), vooral afkomstig van C. indicum, een wilde Chinese soort met kleine gele bloemen, gekruist met andere soorten.

Drieduizend jaar geschiedenis

In China: van geneeskrachtig kruid tot bloem van de geleerden

De Chinese traditie laat de teelt, als geneeskrachtig kruid, teruggaan tot de 15e eeuw voor onze jaartelling, een datum die moeilijk met zekerheid vast te stellen is. Daarna werd ze een sier- en dichtersbloem: de dichter Tao Yuanming (4e-5e eeuw), die ze bij zijn omheining kweekte, maakte er het symbool van de teruggetrokken geleerde van. Al in 1630 waren in China meer dan 500 variëteiten beschreven. Vandaag zouden er wereldwijd meer dan 20.000 bestaan, waarvan zo'n 7.000 in China.

In Japan: het embleem van de keizer

De chrysant (kiku) kwam rond de 5e eeuw uit China naar Japan en kreeg daar een unieke plaats. In de 12e eeuw maakte keizer Go-Toba er het embleem van de keizerlijke familie van; een chrysant met zestien bloemblaadjes werd in 1869 officieel het zegel van de keizer, en de Japanse monarchie heet nog altijd de "Chrysantentroon". Het chrysantenfeest (Kiku no sekku), op de 9e dag van de 9e maand, gaat volgens de overlevering terug op een eerste chrysantenfeest aan het keizerlijk hof in 910. De herfsttentoonstellingen trekken in Tokio nog steeds tienduizenden bezoekers.

In Europa: een kapitein uit Marseille

Rond 1688 kwamen er chrysanten in Nederland aan, zonder blijvend succes. De echte introductie dateert van 1789: scheepskapitein Pierre-Louis Blancard bracht uit China een grootbloemige C. morifolium mee naar Marseille, de eerste die in Europa te zien was. In 1796 bloeide de plant in Engeland, in 1843 vond in Norwich de eerste Engelse tentoonstelling plaats, en een liefhebbersvereniging opgericht in 1846 werd later de Britse National Chrysanthemum Society. Datzelfde jaar bracht botanicus Robert Fortune uit China de "Chusan Daisy" mee, de voorouder van de pomponchrysanten (de naam zou komen van de pompon op de mutsen van Franse matrozen). Die bloeiden vroeger en maakten teelt in open lucht in ons klimaat mogelijk.

Waarom Allerheiligen?

Het verband met begraafplaatsen is recent: iets meer dan een eeuw oud. Voor de eerste verjaardag van de wapenstilstand, op 11 november 1919, vroeg de Franse president Raymond Poincaré om oorlogsmonumenten en graven met bloemen te versieren. De chrysant haalde het om heel praktische redenen: ze staat op dat moment in volle bloei, ze verdraagt kou en ze houdt lang stand. De gewoonte stak snel de grens over; volgens de RTBF stapten de Belgen, die vooral kaarsen op de graven zetten, toen over op bloemen. De traditie werd later verbonden aan Allerheiligen (1 november, een feestdag in België) en Allerzielen (2 november).

Gevolg: in België, Frankrijk of Italië geef je geen chrysanten aan een gastheer. In de Verenigde Staten daarentegen is de "mum" de vrolijke herfstbloem bij de voordeur, en in Australië geeft men ze op Moederdag.

België, chrysantenland

Weinig mensen weten het, maar België is een belangrijke speler in potchrysanten. Het familiebedrijf Gediflora, opgericht door Georges Pieters in West-Vlaanderen, veredelt de bolvormige chrysanten die wereldwijd bekend zijn als Belgian Mums, en exporteert zijn stekken naar alle continenten (95 miljoen chrysanten, volgens het bedrijf). De markten volgen niet allemaal dezelfde kalender: november in België, augustus in Scandinavië, september in de Verenigde Staten, begin oktober in China voor de nationale feestdag.

Het hele jaar door chrysanten: het geheim zit in de lengte van de nacht

De chrysant is een kortedagplant. Preciezer: het is de lengte van de nacht die de bloei op gang brengt. Bij de klassieke herfstvariëteiten ligt de drempel rond 13,5 uur daglicht, iets meer of minder naargelang de variëteit: daarboven groeit de plant in blad, daaronder vormt ze knoppen. Bij ons wordt die drempel eind augustus overschreden; rekening houdend met de tijd die de knoppen nodig hebben, geeft dat een bloei van eind september tot november.

Kwekers maken al decennia gebruik van dat mechanisme:

• Om de bloei uit te stellen, zetten ze midden in de nacht twee tot drie uur lampen aan: de plant "denkt" dat de dagen nog lang zijn.
• Om ze te vervroegen, trekken ze verduisteringsdoeken over de teelt om hartje zomer elke dag 10 tot 11 uur volledige duisternis op te leggen.
• Vanaf het begin van die behandeling tot de bloei duurt het voor een potchrysant ongeveer 9 tot 11 weken.

Zo werd de chrysant een van de meest verkochte snijbloemen ter wereld, in elk seizoen verkrijgbaar bij de bloemist: in de jaren 1990 verkocht Japan zo'n 2 miljard stelen per jaar, Nederland 800 miljoen. Trosschrysanten ("spray") met veel kleine bloemen, vaak naamloos in boeketten, vormen het leeuwendeel.

Een "chrysant" voor elk seizoen

In de tuin kun je ook spelen met de diversiteit, als je de vroegere familieleden meetelt. Tot in de 20e eeuw omvatte het geslacht Chrysanthemum ook de margriet, het wormkruid en de gele ganzenbloem. Botanici hebben ze sindsdien in andere geslachten ondergebracht (Leucanthemum, Tanacetum, Glebionis, Argyranthemum…), maar in de omgangstaal blijft de oude naam vaak hangen.

Bloemvormen

De Britse National Chrysanthemum Society deelt de bloemen in dertien groepen in. De belangrijkste, die je in het tuincentrum herkent:

• Enkel: een zichtbaar geel hart, omringd door een of meer rijen bloemblaadjes, zoals een margriet.
• Anemoon: een bol hart van kleine buisbloempjes, omringd door platte bloemblaadjes.
• Pompon: kleine, compacte, perfect ronde bolletjes.
• Ingebogen (incurved): een grote bol waarvan de bloemblaadjes naar het midden toe krullen, de klassieke tentoonstellingsvorm.
• Teruggebogen (reflexed): bloemblaadjes die naar buiten vallen, zoals een plumeau.
• Spin (spider): lange, dunne, buisvormige bloemblaadjes, vaak met een haakje aan het eind.
• Lepel (spoon): buisvormige bloemblaadjes die aan het uiteinde uitlopen in een lepeltje.

De bolvormige Allerheiligenchrysanten en de "Belgian Mums" zijn compacte planten vol kleine bloemen, veredeld om vanzelf een regelmatige koepel te vormen, zonder snoeien.

Variëteiten om te kennen voor de tuin

Dit zijn de chrysanten die een vaste plaats in de border verdienen. Ze bloeien wanneer bijna al de rest uitgebloeid is, en bijen en zweefvliegen bezoeken ze graag, vooral de enkele vormen met een bereikbaar hart.

Deze variëteiten vind je vooral bij kwekers die gespecialiseerd zijn in vaste planten, en eerder in het voorjaar dan in de herfst. De chrysanten die eind oktober in bloei in tuincentra of supermarkten staan, zijn zelden betrouwbaar winterharde vaste planten.

Een tuinchrysant planten en kweken

• Wanneer: in het voorjaar, na de laatste vorst (half mei bij ons). Een plant die in de zomer in de grond komt, heeft tijd om te wortelen voor de winter; een plant die in november geplant wordt, veel minder.
• Waar: in de volle zon, beschut tegen de wind. De chrysant heeft licht nodig om rijk te bloeien.
• Grond: gewone tuingrond, eerder rijk en vooral goed gedraineerd. Stilstaand vocht in de winter, veel meer dan de kou, is wat chrysanten in België doodt.
• Plantafstand: 30 tot 45 cm tussen de planten; zet hoge variëteiten vast aan een stok.
• Water: regelmatig tijdens de groei, zonder te verdrinken. In pot mag de kluit nooit helemaal uitdrogen.
• Bemesting: in volle grond volstaat een goede laag compost. In pot een vloeibare meststof tijdens de groei, daarna een kaliumrijke meststof (zoals tomatenmest) zodra de knoppen verschijnen.

Innijpen: het handgebaar voor mooie pollen

Wanneer de plant een twintigtal centimeter hoog is, begin van de zomer, knijp je de top van de hoofdstengel uit tussen duim en wijsvinger. De plant vertakt. Knijp de jonge scheuten telkens opnieuw in, tot ongeveer half juli voor een herfstbloei, niet later: de herfstknoppen hebben tijd nodig om zich te vormen. Zo krijg je een lagere, stevigere pol met veel meer bloemen.

Knoppen dunnen, voor grote bloemen

Liefhebbers van grote bloemen doen het omgekeerde: bij grootbloemige variëteiten verwijderen ze de zijknoppen en houden alleen de middelste knop over, die een grotere bloem geeft. Bij trosvariëteiten (spray) is het net andersom: je verwijdert de middelste knop, zodat de andere allemaal even groot opengaan.

Na Allerheiligen: wat doe je met de pot?

Dé vraag van het seizoen. Drie mogelijkheden, afhankelijk van je ambitie.

1. Beschouw hem als een langdurig boeket. Dat is hij in de eerste plaats. Buiten op een koele plek, en water zodra de bovenkant van de potgrond droog is: een pot die je in knop koopt, bloeit dan wekenlang. Kies er een met veel nog gesloten knoppen in plaats van een in volle bloei.
2. Hou hem beschut tot het voorjaar. Snoei de stengels na de bloei terug tot een twintigtal centimeter en zet de pot op een koude maar vorstvrije plek (lichte garage, onverwarmde veranda), met amper vochtige potgrond. Als hij in het voorjaar weer uitloopt, deel je de pol of neem je stekken, en plant je na de vorst uit in de tuin.
3. Meteen in volle grond planten. Dat is een gok: veel bolchrysanten zijn veredeld voor de potteelt, niet op winterhardheid. Je beste kans: een zonnig plekje, zeer goed doorlatende grond, een dikke mulchlaag op de wortelstok, en de dode stengels pas in het voorjaar wegknippen (ze beschermen het hart).

Op een graf, tot slot, lijdt een potchrysant vooral onder watertekort: een pot op een stenen grafzerk droogt snel uit, zelfs in november.

Tuinchrysanten overwinteren

Winterharde variëteiten overwinteren in de meeste Belgische tuinen in volle grond. Laat na de bloei de stengels staan tot het einde van de winter, of knip ze terug tot een twintigtal centimeter, en mulch de wortelstok met minstens 5 cm. Volgens de RHS verdragen de meeste tuinchrysanten zonder bescherming ongeveer -5 °C; daaronder, en zeker in zware, natte grond, stijgt het risico.

Voor waardevolle of twijfelachtige variëteiten is de klassieke methode van verzamelaars de wortelstokken uitgraven na de bloei: terugknippen tot 20 cm, de aarde eraf schudden, de bladeren verwijderen en de wortelstokken in een bak op een paar centimeter amper vochtige potgrond zetten, op een koude, vorstvrije plek. Ze lopen eind van de winter weer uit en leveren de stekken voor het voorjaar.

Algemene tips om de tuin tegen de kou te beschermen vind je in ons artikel Tuinplanten overwinteren (in het Frans).

Vermeerderen: stekken en scheuren

• Stekken: neem in het voorjaar scheuten van 5 tot 7 cm aan de voet van de pol, verwijder de onderste bladeren en steek ze in een mengsel van potgrond en zand of fijn grind. Bij 10 °C of meer, in fel licht zonder directe zon, wortelen ze in ongeveer drie weken. Het is de zekerste manier om een variëteit te behouden: uit zaad geven tuinvariëteiten geen planten die identiek zijn aan de moederplant (slechts enkele variëteiten worden als zaad verkocht).
• Scheuren: graaf om de twee of drie jaar, in het voorjaar wanneer de groei herneemt, de pol uit en plant de buitenste stukken opnieuw, die groeikrachtiger zijn dan het midden.

Mogelijke problemen

• Bladluizen in het voorjaar op de jonge scheuten, mineervliegen (gangen in de bladeren), oorwormen en wantsen die de knoppen beschadigen, spint bij droog en warm weer. Meestal blijft de schade oppervlakkig: hou een oogje in het zeil en verwijder aangetaste delen.
• Naaktslakken: dol op de jonge scheuten in het voorjaar.
• Witte roest: kleine bleke vlekjes op de bovenkant van de bladeren, witachtige tot roze puistjes aan de onderkant. Het is de ernstigste chrysantenziekte en zeer besmettelijk; trek aangetaste planten uit en gooi ze weg (niet op de composthoop).
• Meeldauw bij droog weer, grauwe schimmel bij nat weer: hou de pollen luchtig en maak het blad niet nat.

Waar of niet: enkele misvattingen

"Chrysanten zuiveren de lucht in huis." Eerder niet waar. Het idee komt van een NASA-studie uit 1989, uitgevoerd in kleine gesloten kamers. Een analyse uit 2019 berekende dat je 10 tot 1.000 planten per vierkante meter nodig zou hebben om de luchtverversing van een normale ventilatie te evenaren. Een chrysant siert; ze zuivert een kamer niet meetbaar.

"Chrysanten zijn giftig voor dieren." Waar. Het antigifcentrum voor dieren van de ASPCA beschouwt ze als giftig voor honden, katten en paarden: ze bevatten sesquiterpeenlactonen en pyrethrinen, die braken, diarree, kwijlen, coördinatiestoornissen en huidirritatie kunnen veroorzaken. Bij mensen kan veelvuldig hanteren ook contactdermatitis geven, een bekend probleem bij bloemisten.

"Chrysanten dienen als insecticide." Deels waar, maar niet de Allerheiligenchrysant. Insectendodende pyrethrinen worden gewonnen uit de bloemen van Dalmatisch insectenpoeder, Tanacetum cinerariifolium, dat vroeger tot de chrysanten werd gerekend.

"Chrysanten zijn eetbaar." Waar in Azië. Thee van C. morifolium-bloemen is in China gangbaar, en de bladeren van de eetbare chrysant (Glebionis coronaria, het Japanse shungiku) worden als groente gegeten. Proef daarom nog geen pot uit het tuincentrum: die kan behandeld zijn.

Test jezelf

Lees ook

• Herfstasters: planten, verzorgen en de juiste variëteiten kiezen, de andere grote vaste plant van de herfst.
• Japanse anemonen (in het Frans), voor halfschaduwrijke plekjes.
• November in de tuin, de klussen van de maand.

Bronnen

• ASPCA Animal Poison Control Center. (z.d.). Chrysanthemum. https://www.aspca.org/pet-care/aspca-poison-control/toxic-and-non-toxic-plants/chrysanthemum
• Cummings, B. E., & Waring, M. S. (2020). Potted plants do not improve indoor air quality: A review and analysis of reported VOC removal efficiencies. Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology, 30, 253–261. https://doi.org/10.1038/s41370-019-0175-9
• Focus on Belgium. (2020, 28 oktober). Belgium, large exporter of chrysanthemums. https://focusonbelgium.be/en/business/belgium-large-exporter-chrysanthemums
• Gediflora. (z.d.). Belgian Mums. https://www.gediflora.be/en
• Kawata, J. (z.d.). Year-round production of chrysanthemums in Japan. Japan Agricultural Research Quarterly, 4(2), 23–27. https://www.jircas.go.jp/sites/default/files/publication/jarq/04-2-023-027_0.pdf
• New York Botanical Garden. (z.d.). Are there any perennial varieties of fall mums? https://libanswers.nybg.org/faq/223436
• Ville de Paris. (2024, 18 oktober). L'étrange histoire du chrysanthème, fleur d'or des cimetières. https://www.paris.fr/pages/connaissez-vous-l-histoire-de-la-fleur-d-or-des-cimetieres-5220
• Royal Horticultural Society. (z.d.-a). Chrysanthemum 'Clara Curtis' (21d). https://www.rhs.org.uk/plants/124023/chrysanthemum-clara-curtis-21d/details
• Royal Horticultural Society. (z.d.-b). How to grow chrysanthemums. https://www.rhs.org.uk/plants/chrysanthemum/growing-guide
• Taylor, J. M. (2013, maart). History and development of the modern chrysanthemum. Chrysanthemum (National Chrysanthemum Society). https://horthistoria.com/articles/articles_articles/articles_articles_history_of_the_modern_chrysanthemum/
• Wilquin, M. (2024, 28 oktober). Pourquoi fleurit-on les tombes de nos défunts ? RTBF. https://www.rtbf.be/article/pourquoi-fleurit-on-les-tombes-de-nos-defunts-11456066
• Wikipedia. (z.d.). Chrysanthemum. https://en.wikipedia.org/wiki/Chrysanthemum