Siergrassen in de winter: knip ze nog niet af
In het kort: knip je siergrassen niet terug in de herfst. Hun droge pollen geven de tuin structuur in de winter, hun aren voeden zaadetende vogels en hun voet beschut insecten die er overwinteren; een Engels onderzoek vond in graspollen zelfs meer kevers in de winter dan in de zomer. Het juiste moment hangt af van het type gras: "koelseizoensgrassen" (smelen, zwenkgrassen, vedergrassen) knip of kam je uit vanaf het einde van de winter, omdat ze vroeg uitlopen; "warmseizoensgrassen" (miscanthus, vingergras, lampenpoetsersgras) wachten tot half maart of april. In elk geval knip je voor de jonge scheuten verschijnen. En kijk het etiket na: twee grassen die vroeger als siergras werden verkocht, zijn nu verboden in de Europese Unie.
Eind januari is een border met siergrassen onder de rijp een van de mooiste beelden van de wintertuin. Toch knippen veel tuiniers ze al in oktober af, "voor de netheid". Jammer, en niet alleen om het uitzicht. We zochten uit wat onderzoek en referentietuinen zeggen: waarom wachten, tot wanneer, en hoe je het aanpakt zonder de plant te beschadigen.
Waarom ze de hele winter laten staan
De Royal Horticultural Society (RHS) zegt het zonder omwegen: blad en aren van bladverliezende grassen laat je in de winter staan, voor de structuur en de beweging die ze in de tuin brengen, en ze zijn bijzonder spectaculair met rijp erop (RHS, z.d.-c). Naast het uitzicht zijn er nog drie redenen.
- Vogels: de aren bevatten zaden die zaadetende vogels zoals vinken eten (vink, putter, groenling) (RHS, z.d.-c).
- Insecten en kleine dieren: het droge blad biedt in de winter beschutting aan insecten en andere kleine dieren (RHS, z.d.-c).
- De plant zelf: de droge pol beschermt het hart van de plant, waar de lentescheuten uit komen, en beperkt het water dat erin blijft staan.
De RHS maakt één uitzondering: op zware grond die in de winter drassig wordt, kan terugknippen in de herfst wortelhalsrot voorkomen (RHS, z.d.-d).
Een graspol, een winterschuilplaats
Dat graspollen als winterschuilplaats dienen, is geen tuiniersgevoel: het is gemeten. In de jaren 1960 bestudeerde de entomoloog Martin Luff drie jaar lang de kevers in graspollen in Silwood Park (Berkshire). Resultaat: zowel het aantal soorten als het aantal individuen was het hoogst in de winter (Luff, 1966). De dichte, droge pol biedt een zachter en stabieler microklimaat dan de kale grond eromheen.
Dertig jaar later testte een team van de Game Conservancy Trust de wintersterfte van twee roofkevers, Tachyporus hypnorum en Demetrias atricapillus, in kooien langs akkerranden. De overleving was het laagst op kale grond en het hoogst op pollen van kropaar (Dactylis glomerata), een polvormend gras (Dennis et al., 1994). Deze kevers zijn nuttige dieren: ze eten onder meer bladluizen.
Die onderzoeken gingen over grassen van weiden en akkerranden, niet over tuinrassen. Maar het principe is hetzelfde: een dichte pol die de hele winter blijft staan, is een schuilplaats; een pol die in oktober kaal geknipt wordt, niet meer.
Praktisch gevolg: wil je toch een deel van de tuin "opruimen", laat dan minstens enkele pollen staan, bij voorkeur in een zonnig, goed doorlatend hoekje, waar insecten het best overwinteren.
Koel seizoen, warm seizoen: twee kalenders
Niet alle grassen worden tegelijk wakker, en dat is de sleutel tot het snoeien. De RHS onderscheidt twee groepen (RHS, z.d.-a; RHS, z.d.-c):
| Koelseizoensgrassen | Warmseizoensgrassen | |
|---|---|---|
| Voorbeelden | smelen (Deschampsia), zwenkgrassen (Festuca), Stipa, Calamagrostis, Carex, Molinia, Hakonechloa, Helictotrichon | miscanthus, Panicum, Pennisetum, Cortaderia (pampasgras), Imperata, Spartina |
| Begin van de groei | einde van de winter | einde van de lente |
| Bloei | voor midzomer | nazomer en herfst |
| Beste planttijd | herfst | einde van de lente |
| Scheuren | einde winter of begin lente, ongeveer om de drie jaar | einde lente (mei), zelden nodig |
Die namen komen van het gedrag van de planten in hun natuurlijke omgeving: koelseizoensgrassen groeien vooral in de lente en de herfst, bij zacht weer; warmseizoensgrassen hebben warmte nodig om te starten. Bij ons toont een miscanthus zelden een blad voor april, terwijl een smele vaak al in februari groen wordt.
Vandaar de regel: knip koelseizoensgrassen vroeg en warmseizoensgrassen laat. Voor miscanthus vindt de RHS een late snoei, van half maart tot april, helemaal gepast (RHS, z.d.-b). Voor sommige trage starters, zoals Pennisetum orientale, raadt ze zelfs aan te wachten tot eind april (RHS, z.d.-b).
Een bladverliezend gras terugknippen
Bladverliezende grassen worden in de winter geel en drogen volledig uit: miscanthus, Panicum, Calamagrostis, Molinia, de meeste Pennisetum. Ze worden elk jaar teruggeknipt.
- Kies het moment: in de lente, maar voor de nieuwe scheuten uit het hart van de pol komen (RHS, z.d.-b). Duw de droge stengels aan de voet opzij om te kijken.
- Knip laag: knip de oude stengels zo dicht mogelijk bij de grond, met een scherpe snoeischaar of heggenschaar (RHS, z.d.-b), zonder de jonge scheuten te raken; enkele centimeters stoppels volstaan om ze te beschermen.
- Ruim op: haal de resten uit de pol.
- Mulch als je wilt: minstens 5 cm compost of mulch, van het einde van de herfst tot het einde van de winter (RHS, z.d.-b).
Voor grote pollen miscanthus, een tuinierstruc: bind een touw rond de pol voor je knipt. De stengels blijven bij elkaar en je ruimt ze in één keer op.
Steek nooit een pol in brand om hem "schoon" te maken: de RHS raadt het af, omdat de wortelhals beschadigd kan raken (RHS, z.d.-b). En denk aan de insecten: geknipte stengels kun je enkele weken op een hoop achter in de tuin leggen, tot de bewoners eruit zijn.
Een groenblijvend gras verzorgen
Groenblijvende grassen knip je niet kaal. Zwenkgrassen (Festuca glauca), zeggen (Carex), veldbiezen (Luzula) en sommige smelen houden in de winter groene bladeren en reageren slecht op zware snoei (RHS, z.d.-b).
De werkwijze is eenvoudig: kam de pol uit in het begin van de lente, met je vingers of een kleine hark, om dode bladeren, oude bloeistengels en opgehoopt afval te verwijderen, en laat het groene blad staan (RHS, z.d.-b). Bij blauw schapengras verwijder je de dode bladeren aan de voet en knip je de bruine toppen af.
Pampasgras (Cortaderia selloana) is een geval apart: hoewel groenblijvend, verdraagt en waardeert het elk jaar in het begin van de lente een zware snoei, zo laag mogelijk zonder de jonge scheuten te beschadigen, met een heggenschaar of takkenschaar (RHS, z.d.-b).
De ruwe smele, een gras van bij ons
Onder de tuingrassen heeft de ruwe smele (Deschampsia cespitosa, canche cespiteuse in het Frans) een bijzonderheid: ze is inheems in België. Je vindt ze in het wild in vochtige weiden, grachten en open plekken in het bos. Het is een koelseizoensgras dat dichte pollen van smalle bladeren vormt, waaruit in de zomer grote wolken lichte aartjes oprijzen. Duitse kwekers selecteerden er rassen met beeldende namen uit, zoals 'Goldtau' ("gouden dauw") en 'Goldschleier' ("gouden sluier").
Haar verwant, de bochtige smele (Deschampsia flexuosa), is kleiner en verkiest zure, zandige grond in open bossen of op de heide. Daartoe behoort 'AmiLime' (rasnaam 'Amilim', beschermd door kwekersrecht), een klein gras met helder limoengroen blad (RHS, z.d.-e).
Het Franse tuinkanaal ART - Le pouvoir des plantes volgde het bijna een jaar in een border in halfschaduw (ART, 2026). Geplant op 10 juni, veranderde het nauwelijks van zomer tot herfst. Op 21 januari, na vorst van ongeveer −5 °C, zag het er verschroeid en ineengekruld uit, "bijna roestig". Maar half april had het al zijn glans terug, en een maand later stond het in volle bloei. De les geldt voor alle smelen: een pol die in januari bruin kleurt, is niet dood. Wacht tot de lente voor je oordeelt, en knip hem niet terug: kam hem uit.
Eén kanttekening: het etiket van 'AmiLime' belooft winterhardheid tot −34 °C, een cijfer dat in de video herhaald wordt. We vonden geen onafhankelijke bron die het bevestigt.
Karl Foerster, de man die de grassen de tuin binnenbracht
Dat siergrassen vandaag zoveel tuinen sieren, danken we voor een groot deel aan een Duitse kweker, Karl Foerster (1874-1970), tuinier, kweker, schrijver en "tuinfilosoof", die het gebruik van grassen in tuinontwerp populair hielp maken (Wikipedia, z.d.). Een van de meest geplante grassen van Europa draagt zijn naam: Calamagrostis × acutiflora 'Karl Foerster', met rechtopstaande, kaarsvormige pluimen die de hele winter blijven staan.
Sindsdien vormen vaste planten en grassen het hart van veel "natuurlijke" beplantingen, in openbare parken zoals in privétuinen, ontworpen om tot in de winter mooi te blijven. De regel is er dezelfde als bij de RHS: pas aan het einde van de winter terugknippen, en de droge silhouetten van de planten horen bij het schouwspel.
Twee grassen verboden in de Europese Unie
Niet alle grassen zijn onschuldig. De Europese verordening 1143/2014 over invasieve uitheemse soorten stelt een "Unielijst" op: soorten die erop staan, mogen in de EU niet meer verkocht, gekweekt, geplant of verhandeld worden (Europese Unie, 2014). Twee siergrassen werden eraan toegevoegd:
| Soort | Gangbare naam | Opgenomen in | Waarom |
|---|---|---|---|
| Pennisetum setaceum (syn. Cenchrus setaceus) | rood lampenpoetsersgras | 2017 | overwoekert droge milieus in Zuid-Europa en op eilanden (EPPO, z.d.) |
| Cortaderia jubata | hoog pampasgras | 2019 | elders in de wereld invasief, moet buiten gehouden worden (EPPO, z.d.) |
Het roodbladige lampenpoetsersgras dat in de zomer in pot verkocht wordt, is vaak een verwante tuinvorm (met als etiket Pennisetum × advena 'Rubrum' of P. setaceum 'Rubrum'). Of die onder de lijst valt, konden we niet met zekerheid uitmaken: vraag het bij twijfel aan je tuincentrum en koop geen plant die gewoon Pennisetum setaceum heet.
Het gewone pampasgras (Cortaderia selloana) staat niet op de Unielijst, maar dat betekent niet dat het zonder risico is. Het zaait zich uit in verschillende Europese landen, en uit tuinen ontsnapte planten werden in België en Nederland waargenomen. Heb je er een, knip dan de pluimen af voor ze hun zaad loslaten, eind herfst, in plaats van ze de hele winter te laten staan.
De graskalender, maand per maand
De data hieronder zijn een richtlijn: na een zachte winter of in een beschutte tuin schuift alles twee à drie weken op. De echte maatstaf blijft de plant: knip voor de nieuwe scheuten uitgroeien.
| Periode | Koel seizoen (smelen, zwenkgrassen, vedergrassen, Calamagrostis, Carex) | Warm seizoen (miscanthus, Panicum, Pennisetum) |
|---|---|---|
| Oktober-december | alles laten staan; planten kan | alles laten staan |
| Januari | genieten van de rijp; opvolgen | laten staan |
| Februari | groenblijvers uitkammen; bladverliezers knippen voor de groei start | laten staan |
| Maart | laatste kans; te grote pollen scheuren | knippen van half maart tot april |
| April | uiterlijk knippen; trage Pennisetum: eind april | |
| Mei | planten en scheuren |
Waar of niet waar?
"Siergrassen moet je in de herfst terugknippen zodat ze beter uitlopen." Niet waar. De RHS raadt aan ze de hele winter te laten staan en ze in de lente te knippen, voor de groei begint. Enige uitzondering: drassige grond, waar een herfstsnoei rot beperkt.
"Een gras dat in de winter bruin wordt, is dood." Niet waar. Bij bladverliezende grassen is dat normaal: ze lopen in de lente weer uit vanaf de voet. Bij groenblijvers zoals smelen kan een koudegolf het blad verschroeien, dat in de lente weer groen wordt.
"Alle grassen knip je tot op de grond af." Niet waar. Groenblijvers (zwenkgrassen, zeggen, veldbiezen) kam je uit; zware snoei verzwakt ze. Pampasgras is de uitzondering: groenblijvend, en toch zwaar teruggeknipt.
"Een droge pol in brand steken is een snelle manier om hem te reinigen." Niet waar. De RHS raadt het af: vuur kan de wortelhals beschadigen en doodt de insecten die in de pol overwinteren.
"'AmiLime' is een ras van de ruwe smele." Niet waar. Het is een bochtige smele, Deschampsia flexuosa, een kleinere soort die van zure grond houdt.
Test jezelf
Lees ook
- Januari in de tuin
- Tuinplanten overwinteren (in het Frans)
- Toverhazelaar: de vuurlinten van Kalmthout
Foto bovenaan: droge pluimen van prachtriet (Miscanthus sinensis) in de winter. Foto: MaedaAkihiko, Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0
Bronnen
ART - Le pouvoir des plantes. (2026, 13 november). Deschampsia 'AmiLime' : la graminée lumineuse qui change un massif ! [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=jZAije8Wru0
Dennis, P., Thomas, M. B., & Sotherton, N. W. (1994). Structural features of field boundaries which influence the overwintering densities of beneficial arthropod predators. Journal of Applied Ecology, 31, 361–370. https://www.gwct.org.uk/research/scientific-publications/1990-99/1994/dennis1994a/
EPPO. (z.d.). EPPO Global Database: Cortaderia jubata; Pennisetum setaceum. European and Mediterranean Plant Protection Organization. https://gd.eppo.int/taxon/CDTJU/reporting
Europese Unie. (2014). Verordening (EU) nr. 1143/2014 betreffende de preventie en beheersing van de introductie en verspreiding van invasieve uitheemse soorten; Uitvoeringsverordening (EU) 2016/1141 (Unielijst, geconsolideerde versie). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2016/1141/2025-08-07/eng/pdf
Luff, M. L. (1966). The abundance and diversity of the beetle fauna of grass tussocks. Journal of Animal Ecology, 35(1).
RHS. (z.d.-a). Ornamental grasses: dividing. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/types/grasses/ornamental/dividing
RHS. (z.d.-b). Ornamental grasses: cutting back. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=434
RHS. (z.d.-c). How to grow ornamental grasses. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/types/grasses/ornamental/growing-guide
RHS. (z.d.-d). Perennials: cutting back. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=362
RHS. (z.d.-e). Deschampsia flexuosa AmiLime ('Amilim'PBR). Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/516835/deschampsia-flexuosa-amilime-(amilimpbr)/details
Wikipedia. (z.d.). Karl Foerster. https://en.wikipedia.org/wiki/Karl_Foerster