Geluksklaver: het is helemaal geen klaver

Geluksklaver: het is helemaal geen klaver

In het kort: de "geluksklaver" die met Nieuwjaar in pot wordt verkocht, is geen klaver. Het is Oxalis tetraphylla (vaak verkocht onder de oudere naam Oxalis deppei), een bolgewas uit Mexico waarvan alle bladeren van nature vier deelblaadjes hebben. Het echte klavertje vier is een afwijkende, zeldzame witte klaver (Trifolium repens), waarvan de genetica pas begint te worden begrepen. In Duitsland worden er jaarlijks zo'n 4,6 miljoen potjes van verkocht, in enkele weken geteeld uit Nederlandse bollen. Gooi ze in januari niet weg: koel en licht gehouden en in mei buiten geplant, bloeit ze de hele zomer roze en komt ze elk jaar terug. De bladeren bevatten oxalaten: houd de plant buiten het bereik van katten en honden.

Eind december stallen tuincentra, supermarkten en bloemisten kleine groene potjes uit met een schoorsteenveger, een varkentje of een hoefijzer erin. Je geeft ze met je beste wensen, ze staan op de oudejaarstafel, en daarna verkleuren ze geel en belanden ze half januari in de vuilnisbak. Jammer, want deze plant heeft een rijker verhaal dan haar verpakking doet vermoeden, en ze leeft jaren. We zochten uit wat deze "klaver" echt is, waar ze vandaan komt, wie ze teelt en hoe je ze houdt.

Geen klaver, maar een Mexicaanse klaverzuring

Echte klaver behoort tot het geslacht Trifolium, in de vlinderbloemenfamilie (Fabaceae), die van erwten en bonen. De "geluksklaver" behoort tot het geslacht Oxalis, in een heel andere familie, de klaverzuringfamilie (Oxalidaceae). De aanvaarde naam is Oxalis tetraphylla; de handel gebruikt nog vaak het synoniem Oxalis deppei, en de Royal Horticultural Society (RHS) vermeldt de best verkochte cultivar als Oxalis tetraphylla 'Iron Cross' (RHS, z.d.).

De verschillen springen in het oog als je weet waar je moet kijken:

Geluksklaver Witte klaver
Botanische naam Oxalis tetraphylla Trifolium repens
Familie Klaverzuringfamilie (Oxalidaceae) Vlinderbloemenfamilie (Fabaceae)
Herkomst Mexico Europa, West-Azië
Aantal deelblaadjes 4, op elk blad 3, zeer zelden 4 of meer
Vorm van de deelblaadjes omgekeerd hartvormig, vrij groot ovaal, klein, vaak met een witte V-tekening
Vlek paarsbruin aan de basis, vormt een kruis geen, of een lichte V
Bloemen roze, trechtervormig, vijf kroonbladen kleine witte bolvormige hoofdjes
Ondergronds orgaan bol en broedbolletjes kruipende stengels die wortelen

De donkere vlek in het midden van het blad verklaart de cultivarnaam 'Iron Cross' (ijzeren kruis): van bovenaf gezien vormt ze een kruis. De plant wordt 10 tot 30 cm hoog en bloeit buiten van eind voorjaar tot eind zomer, felroze (RHS, z.d.).

In haar thuisland groeit de soort in vegetaties van eenjarige kruiden en ze wordt onderverdeeld in drie geografische variëteiten: tetraphylla, mexicana en guerreroensis (Buch & Steinecke, 2014). Ze is verwilderd in warmere delen van Afrika, Australië, Noord-Amerika en Zuid-Europa, en Buch en Steinecke melden dat ze in Japan als invasief geldt. In Centraal-Europa blijven verwilderde planten zeldzaam en houden ze geen stand (Buch & Steinecke, 2014).

Geluksklaver, klavertje vier in pot, Glücksklee in het Duits, lucky clover of good luck plant in het Engels, trèfle porte-bonheur in het Frans: het is dezelfde plant, Oxalis tetraphylla, een klaverzuring en geen klaver.

Cavanilles, Deppe en Loddiges: één plant, twee namen

De soort werd in 1796 beschreven door de Spaanse botanicus Antonio José Cavanilles, directeur van de Koninklijke Botanische Tuin van Madrid, als Oxalis tetraphylla, letterlijk "vierbladige oxalis" (IPNI, z.d.). Het referentie-exemplaar kwam van de grote Spaanse expedities naar Nieuw-Spanje aan het eind van de 18e eeuw.

In de jaren 1820 reisde de Pruisische natuuronderzoeker Ferdinand Deppe door Mexico en bracht hij bollen mee naar Europa. In 1829 publiceerde de Londense kweker George Loddiges de plant in zijn Botanical Cabinet (plaat 1500) onder een nieuwe naam, Oxalis deppei, ter ere van de reiziger (IPNI, z.d.). De twee namen bestonden lang naast elkaar; vandaag geeft de prioriteitsregel de oudste naam gelijk, O. tetraphylla, en is O. deppei nog slechts een synoniem. Volgens Buch en Steinecke (2014) werd de soort in 1839 als sierplant in Engeland ingevoerd.

De geslachtsnaam is ouder dan de plant. Oxalis komt van het Griekse oxys, "zuur": zo noemden de Ouden de zuring, om haar zure smaak. Linnaeus gaf de naam aan het huidige geslacht, dat die smaak deelt. Oxaalzuur, dat later werd geïsoleerd, dankt op zijn beurt zijn naam aan het geslacht (Buch & Steinecke, 2014).

Het echte klavertje vier: een kwestie van genen en weer

Als oxalis de klaver heeft vervangen in de nieuwjaarspotjes, dan is dat omdat het echte klavertje vier zeldzaam en grillig is. Bij witte klaver zouden bladeren met vier of meer deelblaadjes voorkomen bij ongeveer 0,1 tot 1% van de planten, volgens een Duits populairwetenschappelijk boek dat Buch en Steinecke (2014) aanhalen. Het vaak herhaalde cijfer van "één op 10.000", onder meer overgenomen door het magazine Inside Science (Gammon, 2017), steunt op geen enkele studie die we konden terugvinden. In werkelijkheid verschilt de frequentie enorm van weide tot weide, omdat de eigenschap zowel genetisch als omgevingsafhankelijk is.

In 2010 publiceerde het team van Wayne Parrott aan de Universiteit van Georgia de eerste moleculaire lokalisatie van een gen dat verband houdt met het aantal deelblaadjes bij witte klaver (Tashiro et al., 2010). Hun bevindingen:

  • witte klaver is een allotetraploïde soort (vier sets chromosomen van twee voorouderlijke soorten) en sterk heterozygoot, waardoor alle klassieke genetische studies vastliepen;
  • de eigenschap "meerbladig" (meer dan drie deelblaadjes) wordt bepaald door een of meer recessieve genen, en de expressie ervan wordt sterk beïnvloed door de omgeving;
  • een dominant gen dat de drie deelblaadjes in stand houdt, werd gelokaliseerd op koppelingsgroep H1, maar niet geïdentificeerd;
  • de positie ervan op de kaart verschilde naargelang de planten in de zomer of in de winter werden beoordeeld.

De onderzoekers wijzen op een smakelijk detail: de meest primitieve soorten van het geslacht Trifolium hebben vaak vijf deelblaadjes. Klaver zou afstammen van voorouders met meer deelblaadjes, en de driebladige klaver zou het gevolg zijn van een gen dat er enkele heeft onderdrukt. Het klavertje vier zou dus geen nieuwigheid zijn, maar een terugval (Tashiro et al., 2010).

Praktisch gevolg: omdat de eigenschap deels genetisch is, heeft een pol witte klaver die al eens een klavertje vier gaf, meer kans dan een andere om er nog een te geven. Vind je er een, ga dan later bij dezelfde pol kijken.

Shamrock, klaver en klaverzuring: wie is wie?

Ierland heeft zijn eigen symbolische klaver, de shamrock, gedragen op Sint-Patricksdag. Welke plant is dat? In 1893 vroeg de natuuronderzoeker Nathaniel Colgan correspondenten over het hele eiland hem "de echte shamrock" te sturen. De botanicus Charles Nelson herhaalde de enquête in 1988 (Colgan, 1893; Nelson, 1991).

Ingezonden plant 1893 1988
Kleine klaver (Trifolium dubium) 51% 46%
Witte klaver (Trifolium repens) 34% 35%
Hopklaver (Medicago lupulina) 6% 7%
Rode klaver (Trifolium pratense) 6% 4%
Witte klaverzuring (Oxalis acetosella) – 3%
Diverse (Trifolium, Oxalis) 3% 5%

Cijfers overgenomen uit de samenvatting op Wikipedia ("Shamrock"), naar Colgan (1893) en Nelson (1991); het boek van Nelson hebben we niet ingezien.

Een eeuw later was het antwoord nauwelijks veranderd: de shamrock is in de eerste plaats kleine klaver, en slechts voor enkele procenten van de Ieren een klaverzuring. Witte klaverzuring groeit ook bij ons, in koele bossen: drie hartvormige deelblaadjes, witte bloemen met roze adertjes in het voorjaar.

De kracht van het klavertje vier is oud. In de middeleeuwen geloofde men dat je er heksen mee kon herkennen, dat het tegen boze betoveringen beschermde en geluk in de liefde bracht (Buch & Steinecke, 2014). De vierbladige oxalis in pot heeft dat symbool geërfd, zonder de zeldzaamheid. We vonden geen betrouwbare bron die het begin van de traditie om met Nieuwjaar een oxalis te geven, dateert.

Miljoenen potjes voor één nacht

De enige openbare cijfers die we vonden, zijn Duits. Daar schatte het marktonderzoeksbureau AMI (Agrarmarkt Informations-Gesellschaft) de verkoop op gemiddeld 4,6 miljoen potten per jaar, waaraan consumenten tot 8,5 miljoen euro uitgeven (Gartenfreunde, 2018). Het cijfer dateert van 2018; recentere cijfers vonden we niet.

De productie is sterk geconcentreerd. Eind 2017 teelde kweker Matthias Christoph, sinds 2000 gevestigd in Halte (gemeente Weener, Oost-Friesland, vlak bij de Nederlandse grens), alleen al zo'n 1,3 miljoen planten per jaar; Duitsland telde toen slechts vier gespecialiseerde bedrijven (Connemann, 2017). Eind 2022 verstuurde hetzelfde bedrijf zijn potten nog altijd naar heel Duitsland, Hongarije, Bulgarije en Zwitserland (NWZ, 2022).

De sleutelschakel is Nederlands: "we krijgen de klaver als bollen uit Holland", legt de kweker uit (NWZ, 2022). De afhankelijkheid is groot: het jaar vóór het artikel van 2017 had een brand bij een Nederlandse bollenkweker het aanbod geluksklaver teruggebracht tot ongeveer 20% van het normale (Connemann, 2017). In Nederland telen bedrijven zoals Lommerse-Bood, gespecialiseerd in oxalis (zo'n 80 soorten en selecties), de bollen en verkopen ze droog, vooral voor de export, van half juli tot eind augustus (Lommerse-Bood, z.d.).

Het teeltschema is kort:

  • oktober: de bollen worden in potten van 6 tot 13 cm geplant;
  • oktober tot december: de planten groeien in de kas bij 8 tot 14 °C (NWZ, 2022), met kunstlicht dat onze korte dagen compenseert (IVA, 2023);
  • 25 tot 27 december: de groothandel haalt het grootste deel van de productie op (Connemann, 2017). Ongeveer de helft van de potten krijgt met de hand een schoorsteenvegertje.

De verkoop is geconcentreerd op enkele dagen: na 1 januari stort de vraag in (NWZ, 2022). Het is het meest "vluchtige" product van het tuincentrum, terwijl de plant zelf vaste plant is.

Goed kiezen en de januarimaand doorkomen

Een oxalis die voor december in de kas is opgekweekt, komt bij jou thuis in moeilijke omstandigheden terecht: weinig licht, verwarming, droge lucht. Met een paar eenvoudige handelingen blijft ze mooi tot het voorjaar.

Punt Wat te doen
Bij aankoop Veel heldergroene bladeren, geen vergeling of schimmel aan de voet; potgrond niet doorweekt en niet droog.
Standplaats Zo licht mogelijk, voor een raam; weg van radiatoren.
Temperatuur Liefst 10 tot 18 °C (IVA, 2023): een koele slaapkamer of vorstvrije veranda is beter dan een woonkamer van 22 °C.
Water geven Matig: als de bovenkant van de potgrond droog is, nooit water in het schoteltje (Gartenfreunde, 2018).
Bemesting Overbodig in de winter.
Pot Verwijder de sierhoes of maak ze na elke gietbeurt leeg.

Worden de stelen lang en vallen ze om, dan krijgt de plant te weinig licht: in een Belgische januari komt dat vaak voor. Geen probleem, de plant maakt nieuwe bladeren zodra ze buiten staat.

De bladeren van oxalis klappen 's nachts en bij fel licht naar beneden: dat zijn "slaapbewegingen", aangestuurd door kleine scharnieren aan de voet van de deelblaadjes. Volgens Buch en Steinecke (2014) beperken ze waterverlies doordat de onderkanten van de deelblaadjes, waar de huidmondjes zitten, tegen elkaar komen. Een plant met gevouwen bladeren 's avonds is dus ziek noch dorstig.

Na de feestdagen: jarenlang houden

De vierbladige oxalis is een vaste plant met een bol. Met een eenvoudige cyclus komt ze elk jaar terug en vermeerdert ze zichzelf via broedbolletjes (Buch, 2015).

Roze bloemen van de vierbladige oxalis

Bloemen van de vierbladige oxalis (Oxalis tetraphylla), in de zomer. Foto: Wildfeuer, Wikimedia Commons. CC BY-SA 3.0

Periode Wat te doen?
Januari tot april Koel en licht, matig water geven. De bladeren kunnen geleidelijk vergelen: dat is normaal.
April Uitpotten, bollen en broedbolletjes scheiden, opnieuw planten in verse potgrond, zo'n 5 cm diep, 15 tot 20 cm uit elkaar (IVA, 2023).
Half mei, na de IJsheiligen Potten buiten zetten of in de tuin planten, in de zon of halfschaduw. In de zomer regelmatig water geven, om de twee weken vloeibare mest (Buch, 2015).
Juni tot augustus Roze bloei. Let op slakken, die dol zijn op de bladeren (RHS, z.d.).
Oktober-november De bladeren vergelen: stop met water geven.
Winter Zet de potten in een koele, vorstvrije kelder of garage (5 tot 10 °C), zonder water (Gartenfreunde, 2018). In de tuin: bollen uitgraven en droog bewaren.

Over de winterhardheid lopen de meningen uiteen. De RHS deelt 'Iron Cross' in bij H4, wat betekent dat ze vorst van −5 tot −10 °C verdraagt (RHS, z.d.), maar de Duitse bronnen raden allemaal aan haar vorstvrij te houden. In België, waar de winter vaak koud en nat is, raden we voorzichtigheid aan: een bol in doorweekte, bevroren grond kan rotten. Haal haar binnen.

Wil je bladeren voor het volgende Nieuwjaar? Kwekers lukt dat met verlichte kassen. Thuis kunnen bollen die in oktober worden opgepot en voor een zeer licht raam bij 8 tot 14 °C staan, in december bladeren geven, maar zonder garantie: de eerste bladeren verschijnen zes tot acht weken na het planten (IVA, 2023).

Geen potje bij de hand? Bollen van Oxalis ‘Iron Cross’ zijn ook per zakje te koop: in april geplant, bloeien ze de hele zomer roze. Bekijk de bollen op Amazon Affiliate link

Giftig voor katten en honden?

Zoals andere klaverzuringen bevat de plant oxaalzuur en oxalaten. De ASPCA, het Amerikaanse antigifcentrum voor dieren, beschouwt het hele geslacht Oxalis als giftig voor honden, katten en paarden. Mogelijke verschijnselen: speekselen, trillen en, zelden bij honden en katten, nierschade (ASPCA, z.d.).

Voor mensen noemen Buch en Steinecke (2014) alle delen van de plant "licht giftig". De bladeren smaken zuur, zoals zuring; onze inheemse witte klaverzuring wordt trouwens in kleine hoeveelheden in salades gegeten. Maar oxaalzuur belemmert de opname van calcium en kan nierstenen bevorderen bij mensen die daar vatbaar voor zijn: geluksklaver is een sierplant, geen sla.

Een kat die op de bladeren van een geluksklaver kauwt, riskeert vooral irritatie van de mond en speekselen, maar een grote hoeveelheid kan de nieren aantasten. Zet de pot buiten bereik en bel bij inname je dierenarts. Voor een kind: Antigifcentrum, 070 245 245, dag en nacht.

Waar of niet waar?

"Geluksklaver is een klaver die geselecteerd is op vier bladeren." Niet waar. Het is een Mexicaanse klaverzuring, Oxalis tetraphylla, uit een andere familie. De vier deelblaadjes zijn natuurlijk en zitten op elk blad.

"Je moet ze weggooien als ze geel wordt." Niet waar. Vergeling kondigt vaak de rustperiode van de bol aan. Laat ze rusten, plant ze in het voorjaar opnieuw en ze loopt weer uit en bloeit in de zomer.

"Het echte klavertje vier is gewoon een toevallige mutatie." Niet waar, of op zijn minst onvolledig. De eigenschap hangt af van recessieve genen en van de omgeving: dezelfde plant kan in de zomer klavertjes vier geven en in de winter niet (Tashiro et al., 2010).

"De Ierse shamrock is een klaverzuring." Eerder niet waar. In de enquêtes van 1893 en 1988 stuurde de meerderheid van de Ieren kleine klaver of witte klaver in; klaverzuring was goed voor slechts enkele procenten van de antwoorden.

"Bladeren die 's avonds dichtgaan, wijzen op een zieke plant." Niet waar. Dat zijn normale slaapbewegingen bij oxalis.

Test jezelf

Tot welk botanisch geslacht behoort de geluksklaver die met Nieuwjaar in pot wordt verkocht?

Toon het antwoord

Antwoord: Oxalis, zoals witte klaverzuring

Geluksklaver is Oxalis tetraphylla, een Mexicaanse klaverzuring uit de klaverzuringfamilie. Echte klaver, Trifolium, is een vlinderbloemige.

Waar haalt een belangrijke Duitse kweker van geluksklaver (Oxalis) zijn bollen vandaan?

Toon het antwoord

Antwoord: Uit Nederland

Deze Oost-Friese kweker, die in 2017 zo'n 1,3 miljoen planten per jaar teelde, zegt de geluksklaver als bollen uit Holland te krijgen. Hij plant ze in oktober en teelt ze in de kas bij 8 tot 14 °C.

Wat doe je met een geluksklaver (Oxalis) waarvan de bladeren na de feestdagen geel worden?

Toon het antwoord

Antwoord: Koel bewaren en de bollen in het voorjaar opnieuw planten

Geluksklaver is een vaste plant met een bol. De bollen, in april opnieuw geplant en na de IJsheiligen half mei buiten gezet, maken nieuwe bladeren en bloeien in de zomer roze.

Lees ook

Bronnen

ASPCA. (z.d.). Shamrock plant. ASPCA Animal Poison Control. https://www.aspca.org/pet-care/animal-poison-control/toxic-and-non-toxic-plants/shamrock-plant

Buch, C. (2015). Oxalis deppei, Glücksklee für die Fensterbank. Der Palmengarten. https://ojs.ub.uni-frankfurt.de/Palmengarten/index.php/Palmengarten/article/download/202/177/348

Buch, C., & Steinecke, H. (2014). Oxalis deppei – Glücksklee (Oxalidaceae). Jahrbuch des Bochumer Botanischen Vereins, 5, 232–235. https://www.botanik-bochum.de/jahrbuch/Pflanzenportraet_Oxalis_deppei.pdf

Colgan, N. (1893). The shamrock: a further attempt to fix its species. The Irish Naturalist, 2(8), 207–211.

Connemann, G. (2017, 26 december). 1,3 Millionen Mal Glück. https://gitta-connemann.de/13-millionen-mal-glueck/

Gammon, K. (2017, 16 maart). Shamrock science: St. Patrick's Day symbol versus the four-leaf clover. Inside Science. https://www.aip.org/inside-science/shamrock-science-st-patricks-day-symbol-versus-the-four-leaf-clover

Gartenfreunde. (2018, 21 december). Millionenfach Glücksklee. Verlag W. Wächter. https://www.gartenfreunde.de/gartenpraxis/gut-zu-wissen/millionenfach-gluecksklee/

IPNI. (z.d.). Oxalis tetraphylla Cav.; Oxalis deppei G.Lodd. International Plant Names Index. https://www.ipni.org

IVA. (2023, 19 december). Glück mit Glücksklee? Industrieverband Agrar. https://www.iva.de/iva-magazin/umwelt-verbraucher/glueck-mit-gluecksklee

Lommerse-Bood. (z.d.). Onze Oxalis kwekerij. https://lommerse-bood.nl/kwekerij.php

Nelson, E. C. (1991). Shamrock: Botany and history of an Irish myth. Boethius Press.

NWZ. (2022, 28 december). Glücksklee zu Silvester: Grüne Glücksbringer aus Weener für ganz Deutschland. Nordwest-Zeitung. https://www.nwzonline.de/landkreis-leer/gluecksklee-zu-silvester-gruene-gluecksbringer-aus-weener-fuer-ganz-deutschland_a_51,11,3049082278.html

RHS. (z.d.). Oxalis tetraphylla 'Iron Cross'. Royal Horticultural Society. https://www.rhs.org.uk/plants/48100/oxalis-tetraphylla-iron-cross/details

Tashiro, R. M., Han, Y., Monteros, M. J., Bouton, J. H., & Parrott, W. A. (2010). Leaf trait coloration in white clover and molecular mapping of the red midrib and leaflet number traits. Crop Science, 50(4), 1260–1268. https://doi.org/10.2135/cropsci2009.08.0457

← Terug naar overzicht