Struikveronica: van Nieuw-Zeeland naar Wetteren

Struikveronica: van Nieuw-Zeeland naar Wetteren

Kort gezegd: struikveronica's (hebes) vormen een groep van ongeveer 90 tot 130 soorten heesters, bijna allemaal uit Nieuw-Zeeland, die botanici nu in het geslacht Veronica plaatsen. Ze ontstonden uit een zeer snelle soortvorming, in enkele miljoenen jaren, die zowel kleine bomen als alpiene kussens met tot schubjes herleide bladeren opleverde. Toch heeft de hebe die u in pot koopt een lange reis achter de rug: veredeld in Denemarken of Nederland, gestekt in Kenia, beworteld in Nederland en dan opgekweekt, soms in België. De regio Gent produceerde er in 2023 meer dan anderhalf miljoen per jaar.

Ons eerste artikel over struikveronica's beantwoordde een praktische vraag: welke soorten de winter in België overleven, en hoe u ze plant en snoeit. Dit artikel gaat de andere kant op en volgt de keten terug. Waar komen deze heesters vandaan? Hoe kan één groep zowel een rotondeheester opleveren als een plant die op een miniatuurconifeer lijkt? En wie maakt concreet de miljoenen hebes die elk jaar in tuincentra worden verkocht?

Een Nieuw-Zeelands geslacht dat ereprijs werd

Hebes behoren tot de Plantaginaceae, de familie van de weegbree en de ereprijs. Oudere boeken plaatsen ze nog bij de Scrophulariaceae, de helmkruidfamilie, die door DNA-onderzoek is opgesplitst. Sinds 2007 rekenen botanici ze tot het geslacht Veronica, als Veronica sectie Hebe (Garnock-Jones et al., 2007). De tuinier blijft "hebe" zeggen, en de etiketten ook.

Hoeveel soorten zijn er? Het antwoord hangt af van wat u tot de groep rekent. Het Nieuw-Zeelandse netwerk voor plantenbescherming (NZPCN) telt ongeveer 90 taxa in het geslacht Hebe in strikte zin, wat het nu al het grootste plantengeslacht van Nieuw-Zeeland maakt (NZPCN, z.d.-a). Een team botanici dat ook de verwante geslachten meetelt (Parahebe, Chionohebe, Leonohebe…), spreekt van ongeveer 130 soorten (Thomas et al., 2021).

Bijna alle soorten leven in Nieuw-Zeeland. Eén soort, Hebe rapensis, komt alleen voor op het eiland Rapa in Frans-Polynesië, en twee andere, H. salicifolia en H. elliptica, groeien ook in Zuid-Amerika; H. elliptica bereikt zelfs de Falklandeilanden (NZPCN, z.d.-a).

Een groep die in enkele miljoenen jaren ontstond

Genetisch onderzoek vertelt een snel verhaal. De voorouder van de hebes kwam vermoedelijk uit Australië; eenmaal in Nieuw-Zeeland gevestigd, ontstonden er in korte tijd tal van soorten uit (Wagstaff & Garnock-Jones, 1998). De meest volledige studie tot nu toe, gebaseerd op 353 genen en 77 soorten, plaatst het begin van die soortvorming 5 tot 10 miljoen jaar geleden (Thomas et al., 2021). Op de schaal van de plantenevolutie is dat een sprint.

Die jeugd heeft een merkwaardig gevolg: de soorten kruisen nog makkelijk met elkaar, en hun genen vertellen verhalen die niet altijd overeenkomen. Zelfs met honderden genen blijft een deel van de stamboom vaag (Thomas et al., 2021). Tuiniers maken daar al lang gebruik van: de meeste tuinhebes zijn hybriden, vaak afkomstig van H. speciosa, H. salicifolia of H. pimeleoides (Trees and Shrubs Online, z.d.).

Van boompje tot "zweepkoord"

In Nieuw-Zeeland komen hebes in bijna alle milieus voor, van de kust tot alpiene graslanden. De koromiko (Hebe stricta), algemeen van de kust tot in het middengebergte van het Noordereiland, vormt een heester of boompje van ongeveer 2 m, soms 4, met lange witte, lila of mauve trossen (NZPCN, z.d.-b).

hebe stricta koromiko
Koromiko (Hebe stricta), Nieuw-Zeeland
Foto Avenue, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Hoe hoger, hoe kleiner de bladeren. Aan de top van de reeks staan de zogenaamde whipcord-hebes ("zweepkoord"), met bladeren die herleid zijn tot piepkleine schubjes die dicht tegen elkaar liggen. Hebe lycopodioides bijvoorbeeld leeft in alpiene graslanden en struwelen op het Zuidereiland, tussen 758 en 1.830 m hoogte; de naam verwijst naar de gelijkenis met een wolfsklauw (Lycopodium) (nzflora, z.d.). Hebe cupressoides lijkt dan weer op een kleine cipres, vandaar de naam.

hebe cupressoides
Hebe cupressoides, een whipcord-hebe
Foto Daderot, CC0, Wikimedia Commons

Voor de Belgische tuinier is die vormenrijkdom een kompas: als algemene regel komen hebes met heel kleine bladeren uit de bergen en verdragen ze kou beter dan de grote laaglandsoorten, al moet u elke soort nog controleren. We gingen daar uitgebreid op in in ons artikel over de winterhardheid van struikveronica's.

Vrouwelijke planten bij sommige soorten

Een hebebloem is klein, vierlobbig en staat met tientallen andere in trossen. Bij de meeste soorten draagt elke bloem zowel meeldraden als een stamper: ze is tweeslachtig.

Dat geldt niet overal. Bij verschillende Nieuw-Zeelandse soorten draagt een deel van de planten alleen vrouwelijke bloemen. Een proefschrift van de Victoria University of Wellington, over dertien soorten en populaties, ziet daarin een mogelijke stap naar soorten met volledig gescheiden geslachten. Het stelde ook vast dat in die populaties de bloemen van de vrouwelijke planten en die van de andere planten vaak verschillen, en dat bestuivers die verschillen mogelijk hebben bevorderd. Planten uit zelfbestuiving waren er duidelijk zwakker, wat kruisingen tussen verschillende planten een voordeel geeft (Low, 2005).

In de tuin speelt die vraag nauwelijks: de verkochte cultivars zijn klonen uit stek, vermeerderd om hun bloemen en blad. Ze blijven in de nazomer, wanneer bloemen schaars worden, druk bezocht door honingbijen, hommels, zweefvliegen en vlinders.

hebe abeille
Bij op een hebebloem
Foto Pseudopanax, publiek domein, Wikimedia Commons

Wat u in het tuincentrum vindt

De hebe-afdeling van een Belgisch tuincentrum mengt twee werelden: oude soorten en cultivars, vaak Brits, en recente reeksen, beschermd door kwekersrecht en bedoeld voor de verkoop in pot.

De Royal Horticultural Society (RHS) maakte tussen 2021 en 2023 een selectie en vergeleek meer dan honderd hebes in haar tuinen van Wisley en Harlow Carr. In 2024 bevestigde ze haar kwaliteitslabel (Award of Garden Merit) voor 12 soorten, kende het toe aan 9 nieuwe en trok het in bij 18 andere, vooral wegens bladvlekken (Stemphylium), valse meeldauw, een matige groeiwijze of een te klein aanbod in de handel (RHS, z.d.).

Groep Voorbeelden Na de RHS-proef
Kleine bladeren, bolvorm V. pinguifolia 'Pagei', V. rakaiensis, V. topiaria, 'Red Edge', 'Mrs Winder' label bevestigd
Zilvergrijs blad V. albicans, 'Boughton Silver', V. pimeleoides 'Quicksilver' label bevestigd
Goudkleurige whipcord V. ochracea 'James Stirling' label bevestigd
Nieuw-Zeelandse Wiri-reeks 'Wiri Cloud', 'Wiri Mist', 'Wiri Charm' bevestigd (Cloud) of nieuw (Mist, Charm)
Recente reeksen PINK CANDY, MIDNIGHT SKY (Garden Beauty-reeks), CHAMPION, BLUE STAR, 'Mint Chocolate' nieuw label
Grote oude hybriden 'Midsummer Beauty', 'Great Orme', 'Margret', 'Caledonia' label ingetrokken
hebe albicans
Veronica albicans, een van de betrouwbaarste zilvergrijze hebes
Foto Krzysztof Golik, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

In pot ziet u naast die namen vooral commerciële reeksen: Donna (groen blad), Classica (bont) en Petita (kleine bladeren), de hebes van het merk Addenda, de Garden Beauty-reeks en de wijnrode Vinoa. Dat zijn recente selecties waarvan de winterhardheid niet altijd in een Belgische tuin getest is: behandel ze als kuipplanten tot het tegendeel bewezen is.

Wie veredelt hebes?

Het verhaal begint in de 19e eeuw in Groot-Brittannië. Een van de eerste bekende hybriden, 'Andersonii', werd kort voor 1849 in Schotland gekweekt door Isaac Anderson-Henry, uit zaad dat hij uit Nieuw-Zeeland had gekregen. 'Autumn Glory' ontstond rond 1900 in de Daisy Hill-kwekerij in Newry, Noord-Ierland (Trees and Shrubs Online, z.d.). 'Midsummer Beauty' werd gekweekt in Seaford, aan de Zuid-Engelse kust, waarschijnlijk in de jaren 1940, en verspreid door de kwekerij J. Cheal & Sons (Royal Botanic Gardens Victoria, z.d.).

Nieuw-Zeeland haalde zijn achterstand later in. De botanische tuin van Auckland creëerde de 'Wiri'-reeks, geselecteerd op een lange bloei en weerstand tegen bladziekten in het vochtige klimaat van Auckland (Auckland Botanic Gardens, z.d.). Ironisch genoeg prees de RHS-jury 'Wiri Cloud' als "de winterhardste roze bloeiende hebe" (RHS, z.d.).

Vandaag gebeurt de veredeling vooral in Noord-Europa. In Denemarken creëerde de kwekerij Kjærgårdsminde in Nyborg de reeksen Donna, Classica en Petita; de vakpers noemt haar de "Deense hebe-koning" (van der Ploeg, 2023). In Nederland beoordeelt de telersvereniging Addenda ongeveer 1.000 nieuwe hybriden per jaar en houdt alleen de beste over, zoals Vinoa (2020) of Mucha (2021) (FloralDaily, z.d.). De Garden Beauty-reeks is het werk van veredelaar Ian Ashton; de witte soort, 'Lowhi', is beschermd in de Europese Unie (Plantipp, z.d.).

hebe wiri mist
Hebe 'Wiri Mist', een reeks uit de botanische tuin van Auckland
Foto Krzysztof Ziarnek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Van Kenia naar Wetteren: de reis van een hebe in pot

Een hebecultivar uit het tuincentrum groeit niet uit zaad. Het is een kloon, vermeerderd door stekken, en de productie volgt een internationale keten die twee reportages in de vakpers op dezelfde manier beschrijven (FloralDaily, z.d.; van der Ploeg, 2023).

Alles begint bij de veredelaar, die jarenlang kruist, zaait en selecteert. De gekozen soorten worden toevertrouwd aan moerplantbedrijven in Oost-Afrika, in Kenia, die de stekken produceren. Die stekken worden per vliegtuig naar Europa gestuurd en beworteld in Nederland of Denemarken, tot jonge planten die plugs heten.

De jonge planten gaan daarna naar telers met een licentie, die ze in pot opkweken, eerst onder glas en daarna buiten op containervelden. Dat dubbele regime spreidt de verkoop over een langer seizoen (FloralDaily, z.d.). De potten gaan van 10,5 cm tot meer dan 30 cm; een Nederlandse teler in Zundert, sinds 2021 lid van Addenda, teelt bijvoorbeeld meer dan 25 ha tuinplanten, waarvan een vijfde onder dak (FloralDaily, 2021).

De laatste stap is commercieel: de verkoop loopt grotendeels via Royal FloraHolland, de Nederlandse bloemenveiling, en haar onlineplatforms, daarna via groothandels en tuincentra (van der Ploeg, 2023).

De hebes van de Gentse regio

België is een echte schakel in die keten. De regio Gent, al bekend om haar azalea's en kwekerijen, telt hebespecialisten. In 2023 stelde een reportage van AIPH, de internationale vereniging van tuinbouwproducenten, het familiebedrijf Erik Boterdaele in Wetteren voor: 1 ha serres, 4 ha buitenteelt, meer dan 500.000 planten per jaar, waarvan ongeveer 200.000 hebes, uitsluitend uit de Deense Kjærgårdsminde-reeksen. Meer dan 30% van de productie ging via Royal FloraHolland, en het Verenigd Koninkrijk was vóór de brexit goed voor 30 tot 35% van de export (van der Ploeg, 2023).

Dezelfde reportage vermeldde dat vier telers in de Gentse regio samen ongeveer 15 ha hebes teelden, voor meer dan 1,5 miljoen planten per jaar (van der Ploeg, 2023). Die cijfers dateren van 2023: de sector evolueert snel, en we vonden geen recentere officiële telling.

Koopt u liever dicht bij huis dan in de supermarkt? Een kwekerij kan u ook soorten aanraden die in uw streek hun waarde bewezen hebben:

Struikveronica, ook snijgroen voor de bloemist

Dat vergeet men vaak: sommige hebes belanden in boeketten. In Ierland was snijgroen in 2020 goed voor 7 miljoen euro, en het landbouwonderzoeksinstituut Teagasc werkte voor die markt aan Hebe speciosa. De onderzoekers behandelden zaailingen die in het laboratorium waren opgekweekt met colchicine of oryzaline, twee stoffen die het aantal chromosomen verdubbelen. Van ongeveer 46 overlevende zaailingen werden er zes tetraploïd: ze droegen bijna twee keer zoveel stengels en twijgen als de controleplanten, een troef voor de bloemsierkunst. Die planten stonden in 2022 in een veldproef (Afroze et al., 2022).

Waar of niet waar?

"Struikveronica is een plant uit Nieuw-Zeeland." Waar en niet waar. De voorouders zijn Nieuw-Zeelands, maar uw hebe in pot werd heel waarschijnlijk veredeld in Denemarken of Nederland, gestekt in Kenia en opgekweekt in Europa.

"Hebe en ereprijs zijn niet dezelfde plant." Niet waar voor botanici sinds 2007: hebes zijn een sectie van het geslacht Veronica. Wel waar in de tuin, waar de vaste ereprijzen (Veronica spicata, V. longifolia) kruidachtige planten zijn die niets van een heester hebben.

"Alle hebes zijn tweeslachtig." Niet waar. Bij sommige Nieuw-Zeelandse soorten draagt een deel van de planten alleen vrouwelijke bloemen (Low, 2005).

"Een recente soort is altijd winterharder." Niet waar. De RHS gaf haar label aan enkele nieuwigheden, maar veel reeksen die in pot verkocht worden, zijn nooit in een Belgische winter getest.

Test uzelf

In welk botanisch geslacht worden struikveronica's (hebes) sinds 2007 ingedeeld?

Toon het antwoord

Antwoord: Veronica, zoals de ereprijzen

Sinds 2007 plaatsen botanici de hebes in het geslacht Veronica, als Veronica sectie Hebe.

Waar worden volgens de vakpers de stekken geproduceerd van de hebes die in Europa in pot verkocht worden?

Toon het antwoord

Antwoord: In Kenia

Veredelaars vertrouwen hun soorten toe aan moerplantbedrijven in Kenia; de stekken worden beworteld in Nederland of Denemarken.

Wat zijn whipcord-hebes?

Toon het antwoord

Antwoord: Alpiene hebes met tot schubjes herleide bladeren

Whipcord-hebes, zoals Hebe cupressoides of H. lycopodioides, leven in de bergen en hebben piepkleine bladeren die tegen de stengel liggen.

Bronnen

← Terug naar overzicht